Khảo sát với hơn 5.000 học sinh lớp 9 tại TP.HCM trước kỳ thi tuyển lớp 10 do ấn phẩm Mực Tím (báo Tuổi Trẻ) thực hiện cho kết quả hơn một nửa trả lời đang ở trạng thái lo lắng kéo dài hoặc khó ngủ, ngủ ít. Đáng chú ý, tới 65,6% học sinh tham gia khảo sát đánh giá mức độ căng thẳng ở mức cao.

Kỳ vọng từ gia đình - gánh nặng vô hình

Phân tích thực trạng này, ThS tâm lý học Hồ Khai Tâm (Trường ĐH Sư phạm TP.HCM) cho rằng khi liên tục ở trong trạng thái lo lắng, cơ thể sẽ vận hành như đang đối diện với một mối đe dọa kéo dài. Nếu tình trạng này lặp lại trong nhiều ngày, các bạn rất dễ rơi vào vòng xoắn tiêu cực: càng lo thì càng khó ngủ, càng thiếu ngủ thì càng học không hiệu quả.

"Giấc ngủ không chỉ để nghỉ ngơi mà còn là lúc não bộ củng cố trí nhớ, sắp xếp thông tin đã học và phục hồi khả năng kiểm soát cảm xúc. Việc thức khuya nhồi nhét kết hợp tâm lý lo âu sẽ biến não bộ thành "cỗ máy quá tải" khiến các bạn dễ rơi vào trạng thái kiệt sức học tập", ông Tâm phân tích.

Nhiều bạn cho biết áp lực còn bị khuếch đại bởi kỳ vọng từ gia đình. Theo ông Tâm, sự kỳ vọng vốn xuất phát từ yêu thương nhưng nếu thể hiện không phù hợp lại trở thành gánh nặng tâm lý khiến căng thẳng của học sinh kéo dài và khó giải tỏa. Cha mẹ nên tách bạch nỗi lo của mình khỏi khả năng và tiến độ học tập của con, tránh những lời thúc ép khi thấy con nghỉ ngơi.

Cạnh đó, phụ huynh cần chuyển từ vai trò giám sát sang điểm tựa, quan tâm bằng những hành động nhỏ như chuẩn bị bữa ăn, hỏi han cảm xúc hay hỗ trợ khi con cần, thay vì chỉ tập trung vào kết quả. Đồng thời hạn chế so sánh, không dùng cách nói như: phải đậu, không được thua bạn... bởi điều đó dễ làm gia tăng lo âu, khiến học sinh mất tự tin.

"Gia đình cần duy trì một không khí ổn định, tích cực để con có không gian nghỉ ngơi và phục hồi năng lượng. Sự đồng hành thiết thực nhất đôi khi không ở việc nhắc nhở học tập mà là giúp con ngủ đủ giấc, bữa cơm ngon cùng cảm giác an toàn để vững vàng bước qua kỳ thi", ông Tâm nhấn mạnh.

Chọn nguyện vọng phù hợp năng lực

Một trong những nguyên nhân khiến áp lực gia tăng đến từ việc đặt nguyện vọng. Khảo sát có tới 80,9% học sinh hướng đến các trường THPT công lập, trong khi số lượng chỉ tiêu có hạn tạo ra mức cạnh tranh lớn.

Cô Bùi Minh Tâm - Hiệu trưởng Trường THPT Lê Quý Đôn (TP.HCM) - tư vấn khi đặt nguyện vọng, học sinh nên dựa trên năng lực thực tế thay vì theo ý kiến số đông và danh tiếng của trường. Đặt mục tiêu vượt quá khả năng hoặc chưa hiểu rõ lựa chọn càng khiến các bạn dễ rơi vào căng thẳng.

Lời khuyên là học sinh chủ động tìm hiểu kỹ thông tin về nhiều trường THPT từ chương trình học, môi trường, định hướng phát triển đến điều kiện phù hợp với bản thân. Để đặt nguyện vọng phù hợp và hiệu quả, các bạn cần hiểu rõ năng lực học tập của mình, tham khảo phổ điểm và điểm chuẩn các năm gần đây. Hãy chọn theo nguyên tắc: có nguyện vọng phù hợp, có nguyện vọng an toàn và có nguyện vọng để phấn đấu.

Cùng với đó, cần cân nhắc các yếu tố thực tế như vị trí địa lý, khoảng cách đi lại, điều kiện gia đình và đặc biệt là môi trường học tập của nhà trường có đáp ứng được nhu cầu, định hướng của học sinh như các môn học lựa chọn, hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp... 

"Quan trọng nhất vẫn là chọn được môi trường phù hợp để phát triển lâu dài thay vì chạy theo số đông hay danh tiếng", cô Tâm lưu ý.

Mặt khác nhà trường, thầy cô, gia đình phải đồng hành, tư vấn kịp thời. "Các bạn nên xác định rõ mục tiêu, lập kế hoạch học tập tăng tốc theo từng giai đoạn, tập trung vào những nội dung cốt lõi, rèn luyện kỹ năng làm bài và quản lý thời gian. Khi có định hướng rõ ràng và kế hoạch cụ thể, sự tự tin sẽ được hình thành để hoàn thành kỳ thi một cách tốt nhất", cô Tâm chia sẻ.

Báo Tuổi Trẻ tổ chức 3 Ngày hội 'Tự tin vào lớp 10' năm 2026

Tại ngày hội các em học sinh và quý phụ huynh sẽ được trực tiếp tìm hiểu thông tin, tháo gỡ thắc mắc thông qua các hoạt động: giải đáp thắc mắc cùng chuyên gia, khám phá bản thân và xu hướng nghề nghiệp, trải nghiệm môi trường học tập…