Có tới 34 bức trong số đó đã được nhà sưu tập - tiến sĩ Hans Guggenheim trao tặng cho bảo tàng, bởi ông cho rằng “Việt Nam là một đất nước từng chìm trong chiến tranh liên miên. Bộ sưu tập này sẽ là một thông điệp hòa bình”.

Francisco Goya (1746-1828) là một gương mặt kiệt xuất của nền mỹ thuật Tây Ban Nha, người đã cống hiến cho đời những tác phẩm rất đa dạng, phong phú, phản ánh những biến cố lịch sử của thời đại ông sống và có ảnh hưởng lớn đến nhiều họa sĩ châu Âu thế kỷ XIX-XX. Cũng giống như họa sĩ Diego Velazquez - người thầy tinh thần của ông - Goya là một họa sĩ cung đình nhưng những tác phẩm đặc sắc của ông lại chẳng liên quan gì đến công việc phục vụ vua chúa phong kiến.

Người đầu tiên của hội họa hiện đại

Phóng to

Tranh khắc trong xêri “Thảm họa chiến tranh”

Trong gia tài nghệ thuật đồ sộ mà Goya để lại cho đời sau, có những tác phẩm đã trở thành bất tử dù là vẽ những mỹ nhân như bộ đôi hai tranh vẽ nàng Maja lúc có y phục và khi khỏa thân, hay mô tả những tai ương khốc liệt của chiến tranh như bộ tranh khắc kẽm “Thảm họa chiến tranh”.

Nhờ kỹ thuật điêu luyện và mạnh mẽ thể hiện trong tranh sơn dầu, sự châm biếm sắc sảo qua tranh khắc và niềm tin mãnh liệt “sức tưởng tượng của người họa sĩ quan trọng hơn là những quy phạm truyền thống”, Francisco Goya thường được ca ngợi là “người đầu tiên của hội họa hiện đại”. Với sự mô tả quyết liệt về thời đại, các tác phẩm của Goya báo hiệu sự khởi đầu của chủ nghĩa hiện thực trong hội họa phương Tây thế kỷ XIX. Cho đến nay, loạt tranh khắc “Thảm họa chiến tranh” (Los desastres de la guerra, 1810-1814) gồm hơn 80 bức của Goya vẫn là bộ tác phẩm chống chiến tranh xuất sắc nhất trong lịch sử mỹ thuật thế giới.

Học hội họa từ tuổi thiếu niên, trước khi trở thành họa sĩ, Goya đã trải qua nhiều năm vẽ tranh cho xưởng dệt thảm của hoàng gia Tây Ban Nha ở Madrid. Đây chính là thời kỳ rất quan trọng trong cuộc đời nghệ thuật của Goya, bởi khi đó ông đã vẽ những bức tranh đầu tiên mô tả cuộc sống, sinh hoạt thường ngày của người dân Tây Ban Nha, giúp ông không chỉ thuần thục hình họa mà còn trở thành một nhà quan sát tinh tường, sắc bén các hành vi của con người và cho phép ông thoải mái đến với tranh khắc kẽm - một mảng tạo hình lớn trong sự nghiệp sáng tạo không ngừng của ông.

Phóng to

Tranh khắc trong xêri “Thảm họa chiến tranh”

Một căn bệnh hiểm nghèo đến với Goya năm 1792 mà di chứng của nó khiến ông gần như bị điếc hoàn toàn. Sống trong thế giới vô thanh, trí óc của Goya bị xâm chiếm bởi những ý tưởng và hình ảnh kỳ lạ, quái dị, khiến ông nhìn đời bằng đôi mắt châm biếm và trào lộng. Tất cả hình ảnh, ý nghĩ, tưởng tượng ấy đã đi vào tranh khắc của ông, những bức tranh rất gần với biếm họa ngày nay.

Năm 1799, Goya ấn hành tập tranh khắc có tên Caprichos, tập hợp những bức vẽ về sự yếu đuối cũng như điên rồ của con người. Ông còn nhiều chủ đề khác về tranh khắc kẽm, nhưng loạt tranh “Thảm họa chiến tranh” là đỉnh cao của thể loại sáng tác này. Goya đã thể hiện những nỗi kinh hoàng, tàn bạo, ghê rợn của thời kỳ quân Pháp dưới triều đại Napoléon xâm lược Tây Ban Nha và sau đó là cuộc chiến tranh giành độc lập của người dân xứ sở Flamenco (1808-1814).

Để cảnh tỉnh con người

Phóng to

Goya, chân dung tự họa

Khi quân Pháp tràn vào Tây Ban Nha, chiếm đóng Madrid, Napoléon đưa anh trai của ông ta lên làm vua xứ Tây Ban Nha và cuộc chiến tranh du kích chống quân Pháp xâm lược đã nổ ra từ tháng 5-1808. Tháng 8-1808, quân Pháp bị đẩy lùi khỏi thành phố Zaragoza nhưng đến tháng 2-1809, các đạo quân xâm lăng trở lại, phá hủy Zaragoza, giết chết hàng ngàn người dân thành phố này.

Nhiều bức trong bộ “Thảm họa chiến tranh” mô tả sự trả thù tàn nhẫn, man rợ của quân Napoléon khi trở lại Zaragoza: những xác người bị hành quyết, treo ngược lên cây trong khi quân Pháp thỏa mãn đứng nhìn. Mặt khác, Goya cũng vẽ những cảnh người dân, cả phụ nữ chân yếu tay mềm vẫn dũng cảm chiến đấu chống bọn giặc cướp nước mà điển hình là cảnh một người mẹ trẻ bế con thơ một tay, một tay xuyên ngọn giáo vào bụng tên lính Pháp.

Không chỉ có giết chóc, hành hình, trong “Thảm họa chiến tranh” còn có những cảnh lính Pháp hãm hiếp phụ nữ Tây Ban Nha, cảnh người dân chết đói, chết khát vì bị đày đọa… Tuy nhiên, khi Tây Ban Nha đã giành được độc lập, không phải ai cũng ca ngợi loạt tranh khắc “Thảm họa chiến tranh”. Có người cho rằng Goya đã thể hiện cái nhìn quá sức bi quan về bản chất và sự khiếp sợ của con người, mô tả những hành vi tàn độc như ác thú giữa người và người. Nhà danh họa trả lời rằng ông vẽ những hành vi man rợ đó để con người đừng bao giờ làm những điều như thế nữa.

Phóng to

Ngày 2 tháng 5

Mãi đến năm 1863, tức là nhiều năm sau sau khi Goya qua đời, bộ tranh khắc “Thảm họa chiến tranh” mới được ấn hành lần đầu tiên với tựa “Những hậu quả thảm khốc từ cuộc chiến tranh đẫm máu ở Tây Ban Nha chống Napoléon”. Cho tới ngày nay, bộ tranh khắc này đã được tái bản nhiều lần, tất nhiên đều từ bản khắc tay do chính Goya thực hiện.

Phóng to

Ngày 3 tháng 5

Đề tài cuộc chiến chống quân xâm lược Pháp của người dân Tây Ban Nha còn được thể hiện qua hai tác phẩm sơn dầu cỡ lớn của Goya, có tên là Ngày 2 tháng 5 và Ngày 3 tháng 5. Bức trước mô tả cuộc nổi dậy tại Puerta del Sol, khi quân Pháp chiếm đóng Madrid và bắt bớ những thành viên hoàng gia Tây Ban Nha thì tại quảng trường Puerta del Sol, người dân đã ném đá vào chúng, hậu quả là Napoléon đã cho lính gốc Ai Cập tàn sát người dân Madrid.

Còn bức sau thể hiện cảnh quân Pháp thảm sát những người Tây Ban Nha yêu nước trên đồi Principe Pio ở Madrid. Họ bị giết chết, nằm chồng chất lên nhau, nhưng còn một người anh hùng vẫn giang hai tay như thách đố bọn xâm lược. Cả hai bức đều được Goya vẽ vào tháng 3-1814, nhưng suốt 40 năm sau, hai tác phẩm nổi tiếng này đều không được treo lên. Bây giờ chúng là hai báu vật của Bảo tàng Prado ở Madrid bên cạnh các tác phẩm xuất sắc khác của Francisco Goya.

Phóng to Tiến sĩ Hans Guggenheim Nhà nghiên cứu - tiến sĩ Hans Guggenheim, người Mỹ gốc Do Thái, sinh năm 1924 tại Berlin, đồng thời là một họa sĩ và đã triển lãm tranh từ năm 1940. Triển lãm gần đây nhất của ông diễn ra tại Thụy Điển và Úc. Quỹ Project Guggenheim do ông sáng lập năm 1997 đã hỗ trợ cho nhiều dự án nghệ thuật và giúp xây dựng các trường mỹ thuật ở nhiều nước. Ông có ý định thành lập một trung tâm đồ họa tại Việt Nam vào năm 2009. Trong triển lãm “Nghệ thuật thời chiến” tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội), ngoài 46 tranh khắc kẽm của Goya còn có 37 tác phẩm khắc gỗ, khắc kim loại chủ yếu theo đề tài kháng chiến và bảo vệ Tổ quốc của các tác giả Việt Nam thuộc nhiều thế hệ như Nguyễn Văn Tỵ, Phạm Văn Đôn, Huỳnh Văn Thuận, Trần Đình Thọ, Nguyễn Thụ, Lê Thiệp…