GS Hoàng Chí Bảo - ủy viên Hội đồng Lý luận trung ương, chủ nhiệm đề tài “Mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước” - trong báo cáo đề dẫn đã khẳng định nhiều quan điểm đang thống nhất rằng có quá nhiều “ông chủ” các tập đoàn.

Tăng trưởng chậm

Những “ông chủ” này rải từ các bộ, ban ngành trung ương đến địa phương. Trong khi đó, việc quản lý, kiểm tra của các “ông chủ” lại không diễn ra theo đúng yêu cầu kinh tế mà thường là động tác hành chính. Khi trách nhiệm chưa rõ, lại thiếu vắng chế độ trách nhiệm...đã dẫn đến tình trạng “vô chủ”. Khi các tập đoàn đang nắm giữ lượng tài sản lớn, GS Bảo cho rằng nếu để lãng phí, biến tướng thì nguy cơ phá sản, tổn hại quốc gia, gánh nặng nợ nần sẽ đè lên người dân. Vì vậy, cần làm rõ nguy cơ trên có phổ biến hay chỉ cá biệt...

Đánh giá vai trò các tập đoàn, không giống nhiều quan điểm trước đây, PGS Lê Xuân Đình (Bộ Kế hoạch - đầu tư) nhận định qua cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế thế giới năm 2008 cho thấy các tập đoàn chưa phải đã là “con át chủ bài” hay “quả đấm thép” hoàn hảo bên cạnh Chính phủ. “Chưa nói, các tập đoàn còn tăng trưởng chậm hơn các thành phần kinh tế khác. Và không phải ngẫu nhiên đích thân Thủ tướng phải kêu gọi, dứt khoát các tập đoàn và các tổng công ty phải bán ngoại tệ cho ngân hàng” - ông Đình nói.

Trả lời về những cái khó của tập đoàn, phó tổng giám đốc VNPT Nguyễn Bá Nghĩa than: “Rất nhiều bộ đã được quyền chủ sở hữu với chúng tôi, mỗi bộ lại có những văn bản quản lý khác nhau rất chồng chéo và phức tạp”.

Chủ tịch HĐQT Petrolimex Bùi Ngọc Bảo băn khoăn vì “chúng ta đang hành chính hóa tập đoàn và sắp đặt nó theo một trật tự hành chính”. Ông Bảo cho rằng vẫn phải tạo được cơ chế thông thoáng trong quản lý tập đoàn. Ông cũng tự khẳng định vai trò chính trị - xã hội của các tập đoàn: “Tôi không bênh “ông” điện nhưng tôi biết lên đến vùng sâu vùng xa, chỉ có tôi và “ông” điện lên được thôi!”.

PGS Lê Xuân Đình phân tích cơ chế hành chính thiếu linh hoạt, cào bằng thu nhập đang góp phần gây yếu kém trong quản lý ở tập đoàn vì “doanh nghiệp nhà nước bị “tròng trành” giữa hai thái cực, hoặc là cứng nhắc vì sợ vi phạm, hoặc quá lộng hành vì lợi ích cá nhân lãnh đạo”.

Phải kiểm soát tài chính các tập đoàn

TS Hoàng Xuân Hòa - phó vụ trưởng Vụ Kinh tế, Văn phòng Trung ương Đảng - cho biết các doanh nghiệp nhà nước đang nắm giữ khối tài sản quốc gia rất lớn: 70% tổng tài sản cố định, 20% vốn đầu tư toàn xã hội, 50% vốn đầu tư của Nhà nước, 60% tín dụng ngân hàng và 70% nguồn vốn ODA nhưng việc kiểm soát tài chính tại tập đoàn chưa được coi trọng đúng mức.

Từ thực tế phát triển, mở rộng mạnh của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước hiện nay, TS Hoàng Xuân Hòa cảnh báo tại các tập đoàn, tổng công ty, các công ty con đang bị lệ thuộc trong quyết định đầu tư và đang thích “bao cấp” về chủ trương để yên tâm hơn. Với việc thành lập nhiều tổng công ty trong tập đoàn, khả năng đầu tư trùng lặp, xung đột quyền lợi trong nội bộ tập đoàn dễ xảy ra, các tập đoàn ngày càng khó kiểm soát tập trung.

Đặc biệt, qua khảo sát, TS Hòa khẳng định đang có bất cập trong quy định các công ty con phải nộp lợi nhuận cho các tập đoàn. “Phần lớn chúng bị “treo” lại ở các công ty con. Điều này kích thích các công ty con cố gắng tìm các dự án để giữ lại và sử dụng luôn số tiền giữ lại, bất kể đầu tư đó dàn trải hoặc chứa đựng nhiều hiểm nguy tiềm ẩn”...

Theo ông Hoàng Xuân Hòa, để kiểm soát tốt tập đoàn, tổng công ty, yếu tố then chốt Nhà nước cần nắm là kiểm soát tài chính các tập đoàn. Ông Hòa cho rằng kiểm soát tài chính chưa tốt là nguyên nhân cơ bản của sự đổ vỡ cũng như không thành công trong sản xuất kinh doanh của các tập đoàn hiện nay.

TS Hòa đề nghị Chính phủ cần có cơ quan quản lý doanh nghiệp nhà nước tập trung, đủ mạnh, cơ quan đó phải như một bộ mạnh. Thứ hai, cần xác định lại mục tiêu chiến lược của các tập đoàn trong 5-10 năm tới. Cần đặt rõ yêu cầu các tập đoàn phải trở thành một doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh toàn cầu trong lĩnh vực với tiêu chí rõ về thị phần trong khu vực và quốc tế. Mọi hoạt động phân bổ nguồn lực phải nhằm đến các mục tiêu nói trên.