Từ mạng lưới bưu cục, điểm phục vụ và đội ngũ giao nhận, bưu chính đang chuyển dần sang mô hình vận hành dựa trên dữ liệu và nền tảng số.

Đây cũng là lý do dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) đặt trọng tâm vào dữ liệu bưu chính, định danh người gửi, quản lý theo mức độ rủi ro và tạo không gian cho các mô hình, công nghệ mới.

Mỗi bưu gửi là một dòng dữ liệu

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, năm 2010, khi Luật Bưu chính được ban hành, cả nước xử lý khoảng 330 triệu bưu gửi. Đến năm 2025, con số này đã vượt 4,1 tỉ, tăng hơn 12 lần.

Sự bùng nổ của thương mại điện tử khiến gói, kiện hàng hóa ngày càng chiếm tỉ trọng lớn trong dòng bưu gửi. Trên 90% sản lượng bưu gửi hiện nay là gói, kiện hàng hóa.

Quy mô thị trường tăng nhanh cũng buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tổ chức khai thác, quản lý và vận hành. Một bưu gửi ngày nay không chỉ đi qua điểm tiếp nhận mà còn tạo ra một chuỗi dữ liệu về người gửi, người nhận, thời điểm tiếp nhận, trạng thái xử lý, hành trình vận chuyển, thời điểm phát...

Những dữ liệu này giúp doanh nghiệp theo dõi bưu gửi, điều phối mạng lưới và xử lý các tình huống phát sinh. Với cơ quan quản lý, đây cũng là cơ sở để truy xuất thông tin, nhận diện rủi ro và xác định trách nhiệm khi xảy ra sự cố.

Theo hồ sơ dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), sản lượng bưu gửi tăng nhanh cùng yêu cầu ngày càng cao về thời gian toàn trình và khả năng truy vết đang đặt ra yêu cầu chuyển hoạt động bưu chính sang mô hình vận hành dựa trên dữ liệu.

Trong khi đó, pháp luật hiện hành chưa có đầy đủ quy định về dữ liệu bưu chính và định danh người gửi.

Dự thảo Luật vì vậy bổ sung các quy định về định danh người gửi, người nhận, lưu trữ thông tin bưu gửi và quản lý theo mức độ rủi ro. Dữ liệu cũng được kết nối, chia sẻ để phục vụ quản lý nhà nước, bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính và phòng ngừa việc lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển hàng cấm, hàng nhập lậu hoặc vật phẩm vi phạm pháp luật.

Với hàng tỉ bưu gửi mỗi năm, việc quản lý không thể chỉ dựa vào kiểm tra thủ công. Dữ liệu giúp doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhận diện, phân loại rủi ro, từ đó tập trung nguồn lực vào những tuyến, khu vực hoặc loại bưu gửi có nguy cơ cao.

Theo các chuyên gia về bưu chính, chuyển đổi số trong bưu chính không chỉ là số hóa thủ tục hay đầu tư máy móc. Dữ liệu đang thay đổi cách doanh nghiệp tổ chức hoạt động, quản lý bưu gửi và cách cơ quan quản lý giám sát thị trường.

Vì vậy, việc thu thập, khai thác dữ liệu phải đi cùng yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu và quyền lợi người sử dụng.

Khả năng theo dõi, truy vết bưu gửi cũng giúp xác định công đoạn, trách nhiệm khi xảy ra chậm phát, thất lạc, hư hỏng hoặc tranh chấp. Dữ liệu đang trở thành một lớp hạ tầng quan trọng của bưu chính số.

Tạo không gian cho công nghệ và mô hình mới

Không chỉ thay đổi cách quản lý dữ liệu, dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) còn hướng tới tạo hành lang pháp lý cho những công nghệ và mô hình mới.

Theo hồ sơ dự án luật, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được đề xuất đối với các mô hình cung ứng dịch vụ mới, công nghệ và phương thức khai thác, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi mới. Phạm vi này còn bao gồm ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và các mô hình quản lý, khai thác, kết nối dữ liệu bưu chính.

Cách tiếp cận này cho phép công nghệ, mô hình mới được thử nghiệm trong phạm vi, thời gian và điều kiện nhất định trước khi triển khai rộng. Trong quá trình thử nghiệm phải có cơ chế giám sát, đánh giá và kiểm soát rủi ro.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, bưu chính có tiềm năng ứng dụng robot, thiết bị bay không người lái trong giao hàng. Những công nghệ này có thể mở thêm phương thức cung ứng dịch vụ, nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới về an toàn, an ninh và trách nhiệm trong quá trình vận hành.

Thiết bị bay không người lái là một ví dụ cho thấy phương thức giao nhận trong tương lai có thể không còn giới hạn ở các phương tiện truyền thống. Tương tự, quá trình chia chọn, điều phối và giám sát mạng lưới có thể được tự động hóa ở mức độ ngày càng cao.

Vấn đề đặt ra đối với pháp luật là không đóng khung hoạt động bưu chính vào những phương thức đã tồn tại từ nhiều năm trước, nhưng cũng không để công nghệ mới phát triển ngoài những yêu cầu cần thiết về an toàn, an ninh và quyền lợi người sử dụng.

Hồ sơ dự án luật xác định một số lĩnh vực không thuộc phạm vi miễn trừ trong thử nghiệm, như quốc phòng, an ninh quốc gia, an toàn xã hội, an toàn và an ninh bưu chính, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư, kiểm soát hàng cấm cũng như trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Cùng với chuyển đổi số, hồ sơ dự án Luật cũng đề cập chính sách thúc đẩy bưu chính xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và khuyến khích công nghệ thân thiện với môi trường.

Mạng bưu chính càng dựa nhiều vào dữ liệu, nền tảng số và công nghệ mới thì yêu cầu về an toàn hệ thống, bảo vệ thông tin người sử dụng và xác định trách nhiệm càng rõ. Đây cũng là yêu cầu khi hoàn thiện Luật Bưu chính: tạo không gian cho đổi mới nhưng vẫn bảo đảm an toàn, quyền lợi người sử dụng và khả năng kiểm soát rủi ro.

Hành lang pháp lý vì vậy không chỉ giải quyết những vấn đề hiện tại mà cần đủ linh hoạt để thích ứng với các phương thức cung ứng dịch vụ mới. Khi hạ tầng vật lý được kết nối với dữ liệu và công nghệ, bưu chính có thêm điều kiện nâng cao năng lực vận hành, đáp ứng thương mại điện tử và phát huy vai trò hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế số.

Mở sàn thương mại điện tử chuyên biệt cho nông sản Việt chất lượng cao

Sàn thương mại điện tử nongsan.buudien.vn chuyên biệt về nông sản chất lượng cao đầu tiên tại Việt Nam chính thức ra mắt chiều 12-12.