Theo một đại biểu, các quốc gia trên thế giới đã bỏ cái hộ khẩu (hoặc sổ gia đình gì gì đó) từ lâu rồi. Nhìn quanh nhìn quất, ta chỉ thấy có Việt Nam, Trung Quốc và Triều Tiên là còn giữ lại để… làm kỷ niệm! Quốc dân đọc thấy thông tin này, không biết nên vui hay nên mất vui khi ta được đứng chung với hai nước bạn ấy?

Phóng to

Do nhu cầu của thời chiến tranh, hộ khẩu đã ra đời để quản lý tư cách chính trị và chỗ thường trú; sổ mua lương thực đã ra đời để quản lý cái… bao tử của con người. Có sổ hộ khẩu và có tên trong sổ ấy mới là công dân tốt, mới được làm sổ lương thực mua gạo (nếu là hộ không làm ruộng). Anh ở đâu, đi đâu, về đâu - tôi biết. Anh ăn cơm hay bo bo, ăn bao nhiêu - tôi biết. Ấy là giá trị của hai món ăn chơi hộ khẩu và sổ mua lương thực.

Hộ khẩu và sổ lương thực là hai món quý giá. Về tính chất, hộ khẩu có tính ù lì còn sổ lương thực có tính di động. Có cái hộ khẩu, phải đem cất kỹ trong rương, trong tủ; có cái sổ lương thực thì hàng tháng phải đem ra mua gạo; cho nên hộ khẩu khó mất còn sổ lương thực thì dễ mất. Tục ngữ thời bao cấp có câu: “Mặt buồn như mất sổ gạo”! Mất một trong hai món này thì thiên nan vạn nan; phải đi chân mòn tới háng mới có thể làm lại được.

Mấy chục năm qua, sổ mua lương thực đã bị xù. Công việc đổi mới và nền kinh tế thị trường đã làm một phát ngoạn mục khiến sổ gạo tiêu tùng. Trong khi ấy, sổ hộ khẩu vẫn giữ được ngôi vị siêu cao cấp của nó.

Để chứng minh gốc gác con người, đã có cái khai sinh. Để chứng minh tư cách công dân Việt Nam, đã có cái chứng minh nhân dân. Để chứng minh con người đang thực sự làm việc trong một cơ quan, đang tham gia trong một hoạt động xã hội, đã có các loại thẻ của cơ quan, của ngành, của hội. Thế nhưng, công dân đi làm bất cứ hồ sơ giấy tờ gì, cũng phải đưa ra hoặc sao y mấy trang hộ khẩu. Trẻ đi học, cần hộ khẩu thường trú. Muốn làm hồ sơ nước, hồ sơ điện, cần hộ khẩu thường trú… Hộ khẩu thành ra một giấy phép thông hành để từ đó công dân “kính xin” mọi chuyện với cơ quan công quyền, thậm chí là với công ty điện thoại. Không hộ khẩu, cơ bản là không làm được việc gì sất. Tình hình chênh lệch giữa không có và có hộ khẩu nhiều khi tạo ra sự cách biệt quyền sống của công dân y như người ta đem việc uống nước nhân trần so với uống… bia ôm. Cái đó kêu bằng là: “Bắt nhân trần phải nhân trần/ Cho bia ôm mới được phần bia ôm”.

Các vị đại biểu Quốc hội cho rằng quản lý con người bằng hộ khẩu nảy sinh ra nhiều vấn đề rườm rà và phiền phức. Nó đơn giản chỉ là một biện pháp (trong nhiều biện pháp khác nhau) để quản lý con người nhưng qua thời gian, nó được “nâng cấp” lên thành một giấy phép cơ bản để làm mọi thủ tục hành chánh. Những người Việt Nam khác sinh ra trên đất nước Việt Nam, hiện sống trên đất nước Việt Nam lỡ vì một sự không may nào đó mà không có tên trong hộ khẩu thì trở thành cô hồn dã quỷ, suốt đời chẳng mần được một món gì. Hộ khẩu quả thực đã hóa thành… hậu khổ cho nhiều người lương thiện.

Sở dĩ hộ khẩu được bàn đến sôi nổi bởi vì Luật cư trú có nói đến việc siết chặt chuyện nhập hộ khẩu vào các thành phố lớn trực thuộc trung ương. Các vị đại biểu cho rằng việc siết như vậy là cách quản lý thủ công và không mấy hiệu quả. Thực tế cho thấy ở các thành phố phát triển, người nghèo mới có cơ hội kiếm việc làm, kiếm sống hơn những nơi khác. Nếu là một nơi không kiếm ra việc làm, không kiếm sống được thì người ta xin đến làm gì.

Cho nên, biện pháp hay nhất (và nhân văn nhất) là quy hoạch cho thật tốt các thành phố, thực hiện giãn dân, tạo thêm ra trường học, xây dựng thêm bệnh viện… Nói chung là cải tạo dân sinh thật khoa học, thật tiên tiến để phục vụ quyền được cư trú của con người Việt Nam chứ không nên siết chuyện nhập cư. Còn người Việt Nam vì hoàn cảnh này khác, xin thường trú ở nơi đâu thì đó là quyền của họ.

Phóng to Tuổi Trẻ Cười số 477 ra ngày 01/06/2013 hiện đã có mặt tại các sạp báo. Mời bạn đọc đón mua để thưởng thức được toàn bộ nội dung của ấn phẩm này.