Phóng to

Chân dung tự họa của Rembrandt 1629

TTO - Ngay khi quê nhà Hà Lan linh đình ăn mừng 400 năm ngày sinh Rembrandt - gương mặt được biết đến nhiều nhất trong thế giới mỹ thuật, cuộc đời và sự nghiệp của họa sĩ bậc thầy chân dung tự họa vẫn còn nhiều bí ẩn. Một trong những bí ẩn đó là việc Rembrandt từng “lọt vào mắt xanh” của Đức quốc xã!

Cuộc triển lãm đang diễn ra tại Bảo tàng Kháng chiến Hà Lan, Amsterdam đã khơi gợi một “điệp vụ bất khả thi” mà hầu như đã bị quên lãng của Đức quốc xã khi thôn tính Hà Lan 1940: biến danh họa Rembrandt thành một biểu tượng của tư tưởng phát xít hòng chiếm được cảm tình của người dân bản xứ.

Rembrandt xuất hiện trên tem thư, “Rembrandt” là giải thưởng trao cho các nghệ sĩ có đóng góp văn hóa mang tính Chủ nghĩa xã hội dân tộc, Rembrandt còn được “lăng xê” trên sân khấu opera, trên phim ảnh suốt thời đệ nhị Thế chiến.

Thậm chí, Đức quốc xã còn muốn ấn định cả một quốc lễ trùng với ngày sinh 15-7 của Rembrandt, gọi đây là “Ngày Rembrandt”, để thay thế cho “Ngày Nữ hoàng” truyền thống, lễ kỷ niệm sinh nhật Nữ hoàng Juliana. Tuy nhiên người Hà Lan không mấy nhiệt tình với ý đồ của kẻ xâm lược, cho dẫu Rembrandt là danh họa thế kỷ 17 rất được công chúng trong nước và quốc tế yêu mến, người đã để lại di ảnh trong gần 100 bức chân dung tự họa.

Tranh của Rembrandt được các tuyên truyền viên Đức quốc xã ngưỡng mộ là điều hợp tình hợp lý, vì tài nghệ phi thường trong phong cách hội họa thiên tài của ông, đặc trưng là độ tương phản cao, độ đậm nhạt, ánh sáng và bóng đổ, năng lực huyền ảo và biểu cảm trong từng họa tiết…

Phóng to

Bức Cô dâu Do Thái

Thế nhưng, không thể chấp nhận nổi việc Đức quốc xã xem tranh Rembrandt và nảy ra ý tưởng làm sống lại truyền thuyết “Máu và Đất” (“Blut und Boden” trong tiếng Đức). Đại ý rằng, máu của người Đức đã đã đổ xuống trên quê cha đất tổ và chỉ những ai thuần huyết mới có thể làm chủ nó. Về sau Adolf Hitler đã vận dụng thành tư tưởng bài-Do-Thái khi cho rằng dân tộc Do Thái như lũ “máu bùn” (theo ngôn ngữ của J.K.Rowling trong Harry Potter), một chủng người không có gốc gác hoặc đất tổ và vì thế không thể để họ chung sống với người Đức.

Có lẽ Rembrandt không thể ngờ rằng một phần nhỏ lịch sử cá nhân và tư duy hội họa của ông đã được một chế độ - bị muôn đời lên án là chống lại nhân loại - thao túng và dán nhãn “Hàng Đức quốc xã chất lượng cao”!

Rembrandt Harmenszoon van Rijn sinh tại Leiden 1606, là một người Hà Lan tiêu biểu vì theo đạo Tin Lành và mang một chủ nghĩa cá nhân mạnh mẽ. Một quyển sách của tác giả Đức Julius Langbehn 1890 tán dương Rembrandt là “kiểu mẫu cho người đàn ông Đức”, người đã tranh đấu cho diện mạo vững chắc của quê hương và dân tộc. Tác giả Langbehn nói thêm họa phẩm của Rembrandt phản ảnh tinh thần Đức, sự tự do của thuyết duy lý trí. Bậc thầy mô tả ánh sáng cho thấy ông có thể vượt qua các thế lực chống đối và bóng tối.

Tobie Goedewaagen, một nhân vật hàng đầu của phong trào Chủ nghĩa xã hội dân tộc Hà Lan ủng hộ Đức quốc xã 1941 từng nói: “Rembrandt không chỉ là người con vĩ đại nhất, sở hữu của riêng Hà Lan, mà còn là một trong những sáng tạo đáng khâm phục và vĩ đại nhất mang cốt cách Đức”.

Phóng to

Bức Người đàn ông đội nón sắt

Trùm Hitler và các đầu sỏ của phát xít rất mê sưu tập tranh của Rembrandt. Chuyện kể rằng, trong một lần Hitler thưởng thức bức sơn dầu Người đàn ông đội nón sắt, Hitler đã cảm thán tính anh hùng của người lính trong tranh: “Hẳn bức tranh này chứng tỏ Rembrandt là một người Aryan và người Đức thực thụ!” (thời đó cho rằng Rembrandt đã vẽ chính ông).

Ý tưởng bắt Rembrandt trở thành một hình mẫu người Hà Lan mang tinh thần Đức đã bị một số thành viên Đức quốc xã không xác tín. Họ chỉ ra rằng Rembrandt từng sống chung với người Do Thái, đã vẽ các tranh chủ đề Cựu Ước và các nhân vật Do Thái, như bức Cô dâu Do Thái có đôi má ửng hồng. Song những lo ngại như thế đã bị dẹp sang một bên, bởi lẽ Rembrandt là tâm điểm của mọi nỗ lực đúc nên một sự đồng nhất mới, Hà Lan-Đức.

Một cuốn phim thực hiện tại Amsterdam 1941 muốn chứng tỏ Rembrandt không chỉ không có quan hệ với người Do Thái, nhưng còn tư thù với họ. Phim cho rằng chính người Do Thái là nguyên nhân dẫn tới khủng hoảng tài chính của Rembrandt khi họ trục lợi từ những tranh vẽ bị ép giá của Rembrandt.

Rembrandt tuyên bố phá sản 1656 và buộc phải rời khỏi ngôi nhà ở khu sang trọng nhất Amsterdam để dọn đến một căn tầm thường hơn chính là vì bàn tay tham lam của người Do Thái. Thực chất mà nói, khó khăn tài chính của Rembrandt là do thói quen xài sang và phung phí của chính ông. Nhà viết tiểu sử của Rembrandt Gary Schwartz cũng tin rằng Rembrandt không đứng về phía người Do Thái, nhưng cũng chẳng bài bác gì họ.

Đức quốc xã, sau thất bại ê chề của Ngày Rembrandt 1944 - vì đã bị người dân Hà Lan biết “tẩy” và không hưởng ứng - đã tìm những cơ hội khác để gầy dựng biểu tượng Rembrandt. Người Hà Lan chỉ bài trừ mưu đồ của Đức quốc xã, nhưng không ghét bỏ người con danh tiếng của họ.

Những nhà viết tiểu sử Rembrandt trước đây và mãi về sau luôn liên kết Rembrandt với “thời kỳ hoàng kim” của Hà Lan, quốc gia thịnh vượng với đội hải quân vào hạng hùng mạnh nhất thế giới.

Các hoạt động kỷ niệm 400 năm ngày sinh Rembrandt còn kéo dài suốt năm nay, từ các “tour hành hương” đến thăm các địa điểm Rembrandt từng đặt chân tới, cho tới một nhạc kịch về một-đời-yêu muôn màu của ông. Tất cả những sự kiện đó nói lên rằng người Hà Lan, chứ không ai khác, đã gầy dựng nên một nhân vật đại diện cho dân tộc: Rembrandt - danh họa được yêu mến nhất xứ sở hoa tulip.