Bộ sưu tập cổ vật trong gánh ve chai

Phóng to

Nghệ nhân Lâm Dũ Xênh lau chùi các hiện vật gốm cổ xưa tại nhà riêng ở thị trấn Châu Ổ, huyện Bình Sơn (Quảng Ngãi)

Nhân kỷ niệm 110 năm cầu Trường Tiền - chợ Đông Ba (Thừa Thiên - Huế) vừa qua, ông Xênh đã chọn lựa 300 hiện vật mang đi tham dự Festival nghề truyền thống 2009. Đây là những cổ vật ông quí và nhọc công nhất: ba mộ chum Sa Huỳnh vừa được các chuyên viên Hiệp hội UNESCO VN phục hồi nguyên dạng từ hàng nghìn mảnh vỡ có niên đại cách đây 2.500 năm; bộ sưu tập gồm 150 tẩu thuốc đậm nét văn hóa Tây nguyên và Champa được làm bằng đất nung; bộ sưu tập gốm Mỹ Thiện gồm ché, lọ, một số dụng cụ sinh hoạt gia đình - đại diện dòng gốm truyền thống tại thị trấn Châu Ổ có niên đại cách đây khoảng 200 năm.

Không ít lần, ông Xênh đã trả giá đắt rồi ôm về những cổ vật giả. Mỗi lần như vậy ông càng thấm thía hơn với cái nghiệp đòi hỏi vốn kiến thức sâu dày này. Ông lại ra sức học hỏi, lặn lội đi dọc miền Trung trau dồi thêm từ bạn bè, truy cập trên mạng Internet để hiểu sâu hơn về chiều dài lịch sử, văn hoá lâu đời của những hiện vật cổ xưa. "Trở thành thành viên của Câu lạc bộ UNESCO VN, tôi thật sự hạnh phúc vì được học hỏi, tích lũy, từ giá trị lịch sử văn hóa dân tộc tiềm tàng trong từng cổ vật đến cách phục dựng để bảo tồn, lưu giữ cho mai sau” - ông thổ lộ.

“Qua bộ sưu tập gốm cổ xưa này, tôi hi vọng bạn bè trong nước và quốc tế cảm nhận được nét đẹp văn hóa về làng nghề truyền thống, đặc biệt là nghề sản xuất đồ gốm từng có một thời sầm uất, hội tụ và phát triển rực rỡ trên dải đất miền Trung...” - ông Xênh bộc bạch.

Không có tiền nhiều để chơi đồ cổ như những “đại gia” nhưng lại quá đam mê, ông Xênh chọn cách sưu tầm, góp nhặt từ những gánh ve chai, những cơ sở thu mua phế liệu. Không ít lần ông gặp may khi tìm nhiều cổ vật quý, có khi đó là những mảnh vỡ vất vương vãi trên mặt đất, lót lối đi trong sân nhà. Ông gọi đó là cơ duyên.

Vào năm 1999, trong lúc san ủi mặt bằng Nhà máy đóng tàu Dung Quất, các đơn vị thi công đã làm nhiều mảnh gốm của những mộ chum Sa Huỳnh vỡ vụn, vương vãi khắp nơi trên đồi cát. “Biết đây là những mảnh gốm quý nên hễ nghe trẻ chăn bò hay người dân địa phương nhặt được là tôi tìm đến mua lại. Sau mười năm “xếp xó”, mới đây có chuyên gia Hiệp hội UNESCO VN vào giúp phục hồi lại nguyên dạng mộ chum Sa Huỳnh, mình mới thấy hết được giá trị đích thực của nó” - ông Xênh kể.

Mỗi dịp từ thị trấn Châu Ổ, huyện Bình Sơn vào TP.Quảng Ngãi thăm bạn bè, ông Xênh đều ghé vài cơ sở thu mua phế liệu dọc đường. Tháng 8-1994, như thường lệ ông ghé điểm phế liệu ở xã Tịnh Hà, huyện Sơn Tịnh. Vừa đến nơi, thấy ông chủ đang bưng bê hàng chục mảnh vỡ đồng (khoảng 7,5 kg) lên xe đi bán đồng nát. Sau một lúc săm soi, ông nhận ra đây là những mảnh vỡ của trống đồng Đông Sơn nên quyết định mua lại. Đây là chiếc trống C, loại Hegel III, được đúc vào khoảng thế kỷ 1-3 sau Công nguyên có đường kính 42cm, cao 23cm, trên mặt trống có biểu tượng mặt trời 12 tia, hoa văn bông lúa xung quanh mặt trời, hình người cách điệu xung quanh, bốn linh vật con cóc đúc nổi gắn liền trên mặt trống.

Tháng 3-2009, nghe tin người bạn ở Huế vừa mua được những mảnh vỡ trống đồng Đông Sơn, loại Hegel I (niên đại 2.500 năm) từ một người hành nghề rà phế liệu, ông nằn nì bạn để lại. Sau nhiều năm ấp ủ, ông đã mời các chuyên viên Hiệp hội UNESCO VN từ Hà Nội vào Quảng Ngãi giúp phục hồi thành công những chiếc trống đồng Đông Sơn “có một không hai” này.

Cứ thế, bộ sưu tập của ông có thêm bộ kiếm thời Tây Sơn, bộ lục lạc lên đến 3.500 chiếc lớn nhỏ bằng đồng, nhạc khí thời Tây Sơn, 1,4 tấn tiền cổ các triều đại Việt Nam - Trung Quốc, bộ tẩu thuốc làm bằng đất nung hàng trăm chiếc đậm chất văn hóa Tây nguyên…

Phóng to

Trống đồng Đông Sơn loại Hegel I (niên đại hơn 2.500 năm) được phục hồi nguyên dạng thành công từ nhiều mảnh vỡ tại nhà riêng nghệ nhân Lâm Dũ Xênh.

Phóng to

Những mộ chum Sa Huỳnh (niên đại 2.500 năm) vừa được phục dựng thành công từ hàng nghìn mảnh vỡ tại nhà riêng nghệ nhân Lâm Dũ Xênh

Nhận xét về “kho tàng cổ vật” của nghệ nhân Lâm Dũ Xênh, ông Đoàn Anh Tuấn, giám đốc Trung tâm UNESCO nghiên cứu bảo tồn về cổ vật VN, nhận định: “ Ông Xênh sưu tầm cổ vật không mang tính thương mại mà tập trung vào sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi nguyên dạng những vật chứng lịch sử. Kho tàng cổ vật của ông Xênh lưu lại những giá trị văn hóa, sự cần cù, sáng tạo của người Việt cổ ở từng giai đoạn lịch sử khác nhau. Nếu như không có sự say mê, có tâm huyết bảo tồn di sản văn hóa, chịu khó tìm tòi từ những gánh ve chai, cơ sở thu mua phế liệu của ông Xênh thì biết bao hiện vật cổ xưa đã bị biến thành đồng nát..”.

Tham quan “kho tàng cổ vật” tại nhà riêng ông Xênh, tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, phó giám đốc Sở VHTT&DL Quảng Ngãi, ghi nhận: “ Bộ sưu tập của ông Xênh như một dạng bảo tàng tổng hợp về lịch sử, tích hợp nhiều nền văn hóa khác nhau, đặc biệt phản ánh lịch sử hình thành, phát triển tỉnh Quảng Ngãi. Điều thú vị là trong bộ sưu tập của ông Xênh có cả những mảnh gốm vỡ - chứng minh từ buổi đầu xa xưa người Việt Cổ từng giao lưu, trao đổi mua bán với cộng đồng cư dân bản địa tại vùng đất miền Trung..”

Phóng to Nghệ nhân Lâm Dũ Xênh đang trò chuyện cùng tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, phó giám đốc Sở VH-TT&DL Quảng Ngãi (phải) về bộ sưu tập cổ vật gốm xưa Bao năm cất công sưu tầm và sở hữu hàng ngàn món cổ vật, ông Lâm Dũ Xênh cho rằng cổ vật chỉ có ý nghĩa khi được trưng bày, giúp người xem hiểu giá trị lịch sử, văn hóa. Năm năm qua, ông đã hiến tặng nhiều cổ vật gồm: vũ khí thời Tây Sơn, một số dụng cụ sinh hoạt văn hóa Đông Sơn, hiện vật văn hóa Chămpa, tiền giấy có chữ ký cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng - thời còn đương chức bộ trưởng Bộ Tài chính cho hơn 10 tàng trong nước. Đầu tháng 7 tới đây, sẽ trưng bày bộ sưu tập gốm cổ, dụng cụ sinh hoạt văn hóa Sa Huỳnh tại hội thảo quốc tế “100 năm phát hiện và nghiên cứu văn hóa Sa Huỳnh” tại Quảng Ngãi Ngoài việc sưu tầm cổ vật, ông Xênh còn mời nghệ nhân điêu khắc về giúp làng gốm truyền thống Mỹ Thiện ở thị trấn Châu Ổ, huyện Bình Sơn (quê hương ông) để cải tiến mẫu mã, giúp người dân nơi đây tiêu thụ được sản phẩm gốm truyền thống, khôi phục làng gốm Mỹ Thiện đã hơn 300 năm tuổi. Hiện tại nhiều nhà hàng, quán cà phê ở Hội An (Quảng Nam), TP.Quảng Ngãi bắt đầu ưa chuộng và gửi nhiều đơn đặt hàng sản phẩm gốm Mỹ Thiện ở thị trấn Châu Ổ, huyện Bình Sơn, Quảng Ngãi.