- Theo hai tác giả Nguyễn Khuê và Cao Tự Thanh, khi Nguyễn Tri Phương được triều đình Tự Đức cử vào làm tổng thống quân vụ của quân thứ Gia Định để củng cố việc phòng thủ, chống Pháp, Nguyễn Tri Phương có sai quan đốc học Định Tường là Mạc Như Đông nhân danh Nguyễn Tri Phương soạn một bài hịch để kêu gọi nhân dân Gia Định chống Pháp, mà chủ yếu là nhắm vào đối tượng giáo dân đạo Thiên Chúa và Hoa kiều.

Giáo sư Ca Văn Thỉnh trong quyển Hào khí Đồng Nai có nhắc sự kiện này. Theo đó, nguyên bài hịch được Trương Vĩnh Ký sưu tầm và đăng trên tập Thông Loại Khóa Trình số 2 tháng 6-1889, trích:

... Quỷ trắng đâu vùng vẫy dưới trời,Dân đen xảy bùn hôi trên đất.Áng sáng nghiệp mấy tòa kim cốc,Đống tro tàn vì một mũi xung tiêu.Lũ phấn chi mấy mặt xuân phong,Mùi tanh khét há chung hơi dị loại?Ruổi trên bộ thì đặt lũy đầu Mai Sơn tự,Lại đóng rải nơi Hiển Trung, Khải Tường, Kiểng PhướcChùa miễu trăm năm linh tích,Dấu khói hương lạnh ngắt như không,Khuấy dưới sông thì gieo neo khúc Hữu Bình đồn,Lại ngược xuôi nơi Vũng Gù, Bến Lức, Rạch ÔngGần xa các nẻo thương hồ,Ghe buôn bán dật xiêu còn mấy.Thói hung bạo khắp thần dân đều giận,Dạ tham ô tuy săng cỏ cũng hờn.Lẽ trời đâu giúp đứa hung cường,Phép nước chẳng dung loài tàng tặc.Ta nay:Vâng lời minh dụ,Lãnh chức nguyên nhung...Đem oai linh mà dẹp lũ cuồng di, dám chầy việc võRa đức cả vỗ người quy thuận, trước rạch lời văn...

Tên của bài hịch này cũng chưa được xác định. Thời điểm sáng tác được Nguyễn Khuê và Cao Tự Thanh phỏng đoán làm trước năm 1860. Tác giả Mạc Như Đông còn có tên là Trần Nghị Đông (có sách chép là Trần Nghi Đông), chưa rõ năm sinh, thi đỗ cử nhân Trường Thừa Thiên năm 1843, làm quan tới chức đốc học Định Tường, mất năm 1873.

* Chúng tôi nghe bạn bè nhắc về một bài thơ của Phạm Cao Hoàng làm liên quan đến Phú Yên với những câu: “Nồi cá rô thơm mùi lúa mới/ và tiếng cười vui của mẹ hiền”. BPVH có thể tìm giúp bài thơ ấy được không? Xin cảm ơn.

- Hai câu thơ bạn nhắc là từ bài Trước khi rời Việt Nam của Phạm Cao Hoàng, được tác giả chú thích làm vào năm 1999, tại Tuy Hòa. Toàn văn bài thơ ấy như sau:

Bữa đó con về thăm Phú Thứgặp lại mùi hương của ruộng đồnggặp lại những năm và tháng cũmây khói quê nhà nhẹ bước chân

mùi hương của đất làm con nhớnhững giọt mồ hôi những nhọc nhằncha đã vì con mà nhỏ xuốngcho giấc mơ đời con thêm xanh

mùi hương của đất làm con tiếcnhững ngày hoa mộng thuở bình yênnồi cá rô thơm mùa lúa mớivà tiếng cười vui của mẹ hiền

ngày mai con lại ra đi nữacứ đi hoài mà chẳng đến nơiước mơ ngày ấy giờ chưa đạtmà bóng thời gian đã muộn rồi

Tuy Hòa 1999

Phóng toÁo Trắng

Mời bạn đọc đón mua để thưởng thức được toàn bộ nội dung của ấn phẩm này.