Cách đây cũng gần chục năm, tại một phiên chất vấn các bộ trưởng trước hội trường Quốc hội, nhiều người đã nhớ lý giải khá “nổi tiếng” của vị bộ trưởng Bộ Bưu chính viễn thông lúc ấy khi đề cập đến tình trạng nhiều đối tượng sử dụng điện thoại nghiệp vụ không đúng, sử dụng “chùa” gây lãng phí. Vị bộ trưởng này nói: “Nếu tiếp viên hàng không, nhân viên đường sắt phải trả tiền đi máy bay, tàu hỏa thì ngành bưu chính sẽ yêu cầu nhân viên trả tiền”.

Đúng là trong xã hội truyền thống của nước ta lâu nay vẫn tồn tại một lối suy nghĩ “Thợ may ăn giẻ, thợ vẽ ăn hồ...”. Trên thực tế cuộc sống lâu nay, ai làm ngành nào thì cố gắng tìm kiếm những khả năng, cơ hội để thu vén, hoặc ở mức độ cao hơn đặt ra những tiêu chuẩn chế độ để thụ hưởng, thực chất là sử dụng “đặc quyền” để “trục lợi”. Tư tưởng, hành động như vậy, theo các nhà kinh điển, là “tư tưởng phường hội”.

“Tư tưởng phường hội” lâu nay bị lãng quên, ít bị lên án, nhưng suy đến cùng mới thấy hết tác hại to lớn của nó. Đặc biệt là nó gây một tâm lý ngộ nhận làm an lòng những người hưởng quyền lợi không chính đáng, thực chất là bớt xén, cấu véo vào ngân sách!

Cứ theo suy nghĩ “kiếm ăn trên vị trí đang thi hành công vụ” thì chẳng trách chi có thầy giáo cố bắt học trò học thêm, bán thật nhiều sách tham khảo làm loạn óc học trò, có thầy thuốc cho toa thuốc “chóng mặt” bệnh nhân để hưởng hoa hồng, tệ hại hơn là cố tình rề rà với các ca cấp cứu để chờ tiền bồi dưỡng...

Người dân có thể suy ra trong thực tế có một bộ phận công chức hành chính nghĩ và hành động như vậy. Công chức hành chính không có gì để “ăn” nên cũng cố tình “làm khó dân để ló ra tiền”...và “ở những cơ sở nhỏ nhất, cán bộ ít chức quyền nhất cũng tham nhũng”. Âu cũng là “hợp lẽ đời”, hợp với cái logic tiêu cực! Chỉ khổ người nông dân, công nhân - những người làm ra của cải vật chất cho xã hội, những người không có cơ hội, chỉ có “tay làm thì hàm mới có nhai” và con cái họ chỉ có “quét lá đa” chứ không thể có cơ hội vào những chỗ nào đó để hưởng bổng lộc, hối lộ.

Đúng là chỉ những ngành nghề, lĩnh vực nào có bao cấp của Nhà nước, hay độc quyền một mình một chợ mới có điều kiện áp đặt giá trên trời, đặt ra các chế độ, tiêu chuẩn “đặc quyền, đặc lợi”. Thử hỏi các công ty tư nhân làm gì có điều kiện đặt ra những chế độ theo kiểu “chùa” như vậy? Trong môi trường cạnh tranh lành mạnh, xóa bỏ bao cấp thì mới tránh được tệ xài của “chùa”.

Quản lý xã hội nếu để tâm lý mọi người mạnh ai cứ ra sức chia động từ “ăn” thì xã hội dứt khoát rối loạn, vì đẻ ra những bất công, phân hóa giàu nghèo quá mức. Quản lý xã hội để lập lại trật tự, công bằng là trách nhiệm chính trị của những ai được giao trọng trách.