Phóng to

Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Bành Tiến Long (phải) nhắc nhở một cơ sở sao in đề thi thực hiện nghiêm túc việc cách ly sao in đúng ba vòng độc lập trong mùa thi 2008 - Ảnh: Vĩnh Hà

Kỳ 1: “Trại đề”

Việc cực khó

Sụt ký là chuyện vặt “Trắng đêm là chuyện thường, sụt ký là chuyện vặt. Nhiều lần chinh chiến trong “nghề” ra đề thi, tôi đủ tự tin vào kinh nghiệm của mình, nhưng chưa bao giờ tôi trấn áp nổi cảm giác căng thẳng, hồi hộp, nhất là thời điểm đề thi được mở ra và thí sinh bắt đầu làm bài. Nằm tại khách sạn, tôi vẫn phải nghe ngóng xem đề thi có trục trặc gì không. Sai đúng ra làm sao” - một giảng viên Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) kể. Với các cán bộ ra đề thi, mỗi lần đọc báo hoặc xem truyền hình tất cả đều sợ nhất khi nghe hai loại tin: lộ đề và sai đề. Nếu báo chí đưa từ bên ngoài vào đánh giá về chất lượng đề không tốt, nhiều thầy buồn quá không ăn nổi cơm. Có thầy sau khi đọc và nghe tin tức bên ngoài xong, tự mình ngồi giải đi giải lại cả đêm.

Ông Trần Văn Nghĩa - phó cục trưởng Cục Khảo thí và kiểm định chất lượng giáo dục - cho biết: “Trong quy trình tuyển chọn người tham gia ban đề thi, tiêu chí đầu tiên là các thầy có chuyên môn giỏi và tư cách đạo đức, bên cạnh đó phải có thêm các điều kiện như nắm chắc chương trình phổ thông, năm đó không có người thân như con em, cháu... thi đại học. Một tiêu chí bất thành văn là không tham gia luyện thi: tiêu chí giỏi không chỉ theo đánh giá của bộ, của Cục Khảo thí và kiểm định chất lượng mà còn có sự giới thiệu và đảm bảo của lãnh đạo các sở GD-ĐT hoặc trường đại học, cao đẳng”.

Theo quy định của Bộ GD-ĐT, ban đề thi gồm hai bộ phận: nhóm ra đề thi và nhóm phản biện. Nhóm ra đề có trách nhiệm xây dựng đề thi, sau đó nhóm phản biện sẽ đọc lại rà soát, phát hiện các sai sót nếu có, đồng thời giải đề thi lần lượt như thí sinh làm bài để trong quá trình đó tính toán kỹ từng câu có cân sức với học sinh, câu phân loại khó có phù hợp yêu cầu phân hóa.

Ngoài “so đo” độ khó của từng câu và tổng thể toàn bộ đề, đặc biệt đối với đề thi các môn tự nhiên như toán, lý, hóa, sinh, nhóm phản biện còn phải tính toán các tình huống phương án giải (làm bài), những tình huống không chặt chẽ có thể xảy ra trong bài làm của thí sinh để sửa sang, hoàn thiện đề thi. Tổ phản biện có ba người làm bài độc lập, không tiếp xúc với người ra đề (để khỏi bị ảnh hưởng, tác động), không mang theo bất kỳ tài liệu nào, không tiếp xúc với đáp án, thang điểm, trực tiếp giải chi tiết đề thi có kèm theo bấm giờ xem hết bao nhiêu thời gian, đã vừa sức thí sinh chưa.

Quy định trong quy chế về đề thi là vài câu rất đơn giản và rõ ràng: “Đề thi tuyển sinh đại học, cao đẳng phải đạt được các yêu cầu kiểm tra kiến thức cơ bản, khả năng vận dụng và kỹ năng thực hành của thí sinh trong phạm vi chương trình lớp 12” và “Đề thi phải đạt yêu cầu phân loại được trình độ học lực của thí sinh và phù hợp với thời gian quy định”, ”Không được phép có sai sót về nội dung đề thi. Không ra đề thi ngoài chương trình và vượt chương trình THPT... Không ra đề vào những phần, những ý còn đang tranh luận về mặt khoa học hoặc có nhiều cách giải. Không ra đề quá khó, quá phức tạp”.

Ông Trần Văn Kiên - phó cục trưởng Cục Khảo thí và kiểm định chất lượng giáo dục - tâm sự: “Quy định đọc nghe đơn giản, nhưng để cụ thể hóa những yêu cầu đó vào đề thi lại không đơn giản chút nào”. Ông Trần Văn Nghĩa nhìn nhận: “Ra đề thi là việc cực khó, nhất là trong giai đoạn như hiện nay khi chương trình chưa ổn định, chương trình và sách giáo khoa còn có những xáo trộn”.

Phóng to

Niêm phong đề thi còn dư để đề phòng đề thi phát tán ra ngoài (ảnh chụp tại hội đồng thi Trường cao đẳng Sư phạm Hà Nam mùa thi năm 2008) - Ảnh: Vĩnh Hà

Áp lực trăm bề

Những năm gần đây không xảy ra tình trạng đề bị sai. Chỉ hãn hữu có vài lần bị lỗi do khâu đánh máy (lỗi morasse). Sai sót đó đều có một “nguồn” chung là do căng thẳng mà ra. Như năm 2007, đề thi môn toán bị gõ nhầm dẫn đến thừa hai chữ “hàm số” thành “Tính giá trị hàm số hàm số...” gây thắc mắc cho thí sinh lẫn cán bộ coi thi. Khi thí sinh hỏi, cán bộ coi thi cũng không biết đường nào mà trả lời, vì theo quy định “cán bộ coi thi không giải thích gì thêm”. Rồi đề thi môn hóa khối B năm 2008 bị đánh máy sai một từ, đến khi phát hiện báo cho ban đề thi và tổ đề hóa cùng đọc đi đọc lại cả chục lần không phát hiện. Hóa ra do quá căng thẳng, các thầy đọc đi đọc lại nhiều lần đến thành thuộc nên mãi soi kỹ các con số, công thức mà có thể sơ ý bỏ qua vài con chữ và cuối cùng mới biết đánh máy nhầm chữ X thành chữ Y.

Theo TS Nguyễn An Ninh - cục trưởng Cục Khảo thí và kiểm định chất lượng Bộ GD-ĐT, có những thầy tham gia soạn đề thi khi mới vào “trại đề” căng thẳng không ngủ nổi phải dùng thuốc ngủ. Đến trước ngày thi lại mất ngủ, uống thuốc cũng không ăn thua. Thường phải trải qua đến năm thứ hai thứ ba, các thầy giáo tham gia ban đề thi mới vững hơn về mặt tâm lý, khả năng chịu đựng áp lực căng thẳng tốt hơn. Nhưng yêu cầu đối với công tác ra đề lại là năm nào cũng phải có người mới, thành phần ban đề thi phải có sự thay đổi hằng năm, do đó người có kinh nghiệm “chống đỡ” lại phải nghỉ để thay người khác, cứ thế áp lực lại bắt đầu với người lần đầu tiên tham gia ra đề thi.

Theo ông Trần Văn Kiên, công tác ra đề chịu áp lực tinh thần cực kỳ căng thẳng, có những thời điểm tưởng như không chịu nổi, không vượt qua được. Ông Kiên nói: “Ít người làm, thời gian ngắn, mức độ cực quan trọng nhưng áp lực cao, bị hàng triệu người soi. Vì vậy về mặt trách nhiệm, người ra đề thi phải chịu trách nhiệm đến phút chót, đề không sai mới chỉ yên tâm một phần, còn phải tiếp tục lắng nghe ý kiến mổ xẻ nhiều bề, nghe nhận xét về đáp án, phương án trả lời”.

Bên cạnh đó, cán bộ ra đề thi còn bị áp lực là sức ép từ dư luận. Ông Nguyễn An Ninh tâm sự: “Ưu tiên số một là phải bảo vệ được sức khỏe, đảm bảo tinh thần cho các thầy, nhưng nhiều khi do áp lực trách nhiệm, sức ép dư luận... các thầy vẫn bị rơi vào tình trạng quá căng thẳng trong khi chờ đợi kỳ thi diễn ra có suôn sẻ hay không. Lo nhất bao giờ cũng là các thầy ra đề thi môn cuối cùng”.

Thi xong chưa chắc đã yên ổn, nhiều khi rắc rối lại đến từ đáp án. Đề thi và đáp án môn vật lý năm 2008 gây tranh cãi kéo dài, phải đến khi lãnh đạo Cục Khảo thí và kiểm định chất lượng lên tiếng khẳng định đề thi và đáp án đã đưa ra là đúng mới tạm khép lại cuộc tranh luận. Nhưng phần kết là các thầy tổ đề lý cực kỳ buồn và nản. Năm 2009, không thầy nào từng tham gia ban đề thi muốn trở lại “trại đề” làm đề lý, vì ngại rơi vào những cuộc tranh luận “mang tính chuyên môn” như vậy, Bộ GD-ĐT phải hết sức vất vả mới mời được các thầy đi làm đề lý.

_____________________

Cách nay hai năm, một thầy trong lúc bị “giam lỏng” ở “trại đề” thì bố mất. Năm 2009, ban đề thi vừa làm được một tuần thì phát hiện một nữ cán bộ ra đề thi mang thai. Phải làm sao?

Kỳ tới: “Giai thoại” ra đề