Nhiều hành vi bất lợi trong tiêu thụ thực phẩm

PGS.TS. Lê Bạch Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng cho biết, hiện nay, khẩu phần ăn của người Việt Nam đã thay đổi nhiều. Năng lượng trong khẩu phần không thay đổi đáng kể nhưng tính cân đối giữa các chất sinh năng lượng trong khẩu phần đã thay đổi. “Chúng ta bắt đầu có xu hướng tăng sử dụng các thực phẩm chế biến sẵn, ăn liền, các thực phẩm có độ ngọt cao như bánh kẹo, nước ngọt, nước ngọt có ga. Đây là xu hướng tăng tiêu thụ những thực phẩm chứa nhiều đường đôi, đường đơn không có lợi cho sức khỏe”, PGS.TS. Lê Bạch Mai nhấn mạnh. 

Sau 5 năm, lượng nước ngọt sử dụng ở Việt Nam đã tăng gấp đôi và người Việt đã chi trả hàng ngàn tỉ đồng cho nước ngọt. Đặc biệt, trong nước ngọt có ga, ngoài tác hại của “vị ngọt” còn có tác hại của ga (CO2), đó là nguy cơ làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu.

Khẩu phần ăn của người Việt Nam đã cải thiện rất lớn về chất đạm. Năng lượng của protein trong khẩu phần đã tăng lên nhưng điều đáng quan tâm là tính cân đối giữa protein động vật và protein thực vật. Đôi khi, người Việt chỉ chú trọng đến protein động vật mà không chú trọng đến tính cân đối của protein động vật với protein thực vật. Đối với trẻ em, nếu khẩu phần quá nhiều protein thì rất bất lợi cho sự tăng trưởng của trẻ. Bởi khẩu phần cao protein là điều kiện để kéo canxi và đào thải canxi qua nước tiểu. Điều này làm khẩu phần canxi của trẻ em vốn đã tương đối thấp thì nay lại thiếu hụt thêm.

Thói quen tiêu thụ thực phẩm không đúng, nhiều protein và nhiều nước ngọt có gas là yếu tố làm giảm khả năng hấp thu canxi của khẩu phần. Bên cạnh đó, người Việt đang ăn lượng muối gấp đôi so với khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới, sử dụng đến 12g muối/người/ngày. Trong khi đó, 30 năm qua (từ năm 1985 đến nay), lượng rau tiêu thụ vẫn chỉ ở mức 200g/người/ngày, trong khi khuyến cáo là 400g/người/ngày.

Bệnh không lây nhiễm liên quan đến dinh dưỡng gia tăng

Dinh dưỡng có mối liên quan chặt chẽ với sức khỏe. Theo PGS.TS. Lê Bạch Mai, chế độ dinh dưỡng không hợp lý là một yếu tố quan trọng làm gia tăng nhanh chóng một số bệnh không lây nhiễm. 

Các thống kê cho thấy, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em tăng gấp 9 lần sau 10 năm (từ 0,62% năm 2000 lên 5,6% năm 2010) và hiện nay là 6,3%, trong đó riêng ở thành phố Hồ Chí Minh là gần 11%. Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở người trưởng thành tăng từ 6,6% (năm 2005) lên 13% (năm 2013)... Thừa cân, béo phì là nguyên nhân chính dẫn đến các bệnh về tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư...

Trong 10 năm qua, tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường ở người trưởng thành tăng lên 211%, với gần 5 triệu người mắc bệnh. Đáng nói, có tới 65% bệnh nhân không hề biết mình mắc bệnh đái tháo đường và thường đến bệnh viện khi bệnh đã nặng, xuất hiện nhiều biến chứng về mắt, thận, tim mạch vành, tai biến mạch máu não, hoại tử bàn chân… Thống kê cứ 10 ca mắc bệnh thì có 6 ca được chẩn đoán có biến chứng. 

Tỷ lệ tăng huyết áp tăng từ 11,2% năm 1992 lên 16,3% năm 2002 và 27% năm 2012. Tăng huyết áp thường đi kèm các rối loạn dinh dưỡng và chuyển hóa và là yếu tố nguy cơ chính của tai biến mạch máu não, bệnh mạch vành. 

Dinh dưỡng hợp lý

Bữa ăn cần phải đảm bảo đa dạng nhiều loại thực phẩm. Nên sử dụng đủ rau, quả quanh năm với lượng trung bình là 400g/người/năm vì rau vừa là nguồn cung cấp chất xơ, vitamin, chất khoáng vừa là yếu tố để giúp kiểm soát và dự phòng một số bệnh không lây nhiễm; ăn rau có lá tốt hơn rau củ quả. 

Không sử dụng quá nhiều thịt đỏ, ưu tiên ăn cá, đậu tương, các hạt họ đậu và uống thêm sữa trong chế độ ăn hàng ngày. Sử dụng dầu thực vật được chế biến từ các loại hạt (đậu tương, vừng, lạc) và cá mỡ. Xây dựng thói quen giảm ăn mặn, tổng lượng muối trong khẩu phần nên dưới 5g/người/ngày.

Nguồn năng lượng từ chất bột đường nên cung cấp 60 - 65% năng lượng của cả ngày, trong đó các glucid phức hợp nên chiếm ít nhất 70% chủ yếu dựa vào lương thực, khoai củ. 

Từ năm 2011, trên tháp dinh dưỡng của người Nhật bát cơm trắng đã được đưa lên nhóm cần hạn chế như muối và dầu mỡ, nhưng Việt Nam thì vẫn ăn nhiều cơm, bánh mì trắng, mì ăn liền. PGS.TS. Lê Bạch Mai cho rằng, nên ăn giảm cơm, gạo không nên xay quá trắng, ăn bánh mỳ thì chọn bánh mỳ đen. Hạn chế nước ngọt có ga và ăn uống đồ ngọt.

Với trẻ thừa cân, nhiều phụ huynh cắt khẩu phần sữa của con vì cho rằng uống nhiều sẽ tăng cân trong khi sữa là nguồn thực phẩm động vật duy nhất có sự kết hợp cân đối, tăng hài hòa giữa nguồn protein động vật với nguồn canxi có hàm lượng cao, có giá trị sinh học tốt, tạo cho trẻ tăng trưởng về chiều cao và chất lượng xương được tốt hơn. Trẻ béo nên lựa chọn sữa không đường và có thể tách béo nhưng trẻ dưới 7 tuổi thì không nên giảm chất béo vì giai đoạn này trẻ đang phát triển, đặc biệt là phát triển não. 

PGS.TS. Lê Bạch Mai nhấn mạnh, thay bằng cắt sữa, cha mẹ nên bớt 1/2 bát cơm, giảm đồ xào rán thì vẫn đảm bảo tăng trưởng chiều cao mà không tăng cân. Bên cạnh đó, cần kiểm soát các nguồn năng lượng đến từ các thực phẩm dễ tạo mỡ như thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn hoặc bánh kẹo, đường ngọt.

Kết hợp chế độ dinh dưỡng hợp lý cùng lối sống tăng cường hoạt động thể lực, duy trì cân nặng hợp lý có thể cải thiện chất lượng sống, giàu về sức khỏe, trí tuệ và thể lực. Mỗi người dân tự lựa chọn các thực phẩm đáng trả tiền, đừng “đốt tiền” vào những thực phẩm không có lợi cho sức khỏe.