Các cụ cao tuổi tại xã Ngọc Khê kể rằng, ngày trước họ vào rừng lấy củi, khi mà rừng còn rậm rạp cây cối thì phát hiện loài vượn không đuôi, con lông đen, con lông vàng rất đẹp nhưng không biết vượn gì, buổi sáng tinh mơ thường nghe thấy âm thanh hú “cao huýt hay cao vit” nên người dân địa phương thường gọi là vượn Cao Vít hoặc Cao Huýt. Thế nhưng, bẵng đi một khoảng thời gian khá lâu không thấy chúng bởi ảnh hưởng của nạn phá rừng, chặt cây lấy củi, săn bắn thú rừng của người dân địa phương đã khiến loài vượn này di chuyển đi nơi khác ở. Đến năm 2002, Tổ chức Bảo tồn động thực vật hoang dã Quốc tế (FFI) phát hiện chúng vẫn còn sinh sống ở đây và công cuộc bảo tồn loài này mới được người dân và các ngành chức năng quan tâm bảo vệ.

Theo các nhà nghiên cứu của FFI, vượn Cao Vít có tên khoa học là Nomascus nasutus nasutus, thuộc loài vượn đen Đông Bắc (tên khoa học là Nomascus nasutus), chỉ có ở vùng Đông Bắc Việt Nam, đảo Hải Nam và vùng Đông Nam Trung Quốc. Sau khi phát hiện có đàn vượn khoảng 37 con ở khu rừng, năm 2004, Tổ chức FFI đã xây dựng dự án bảo tồn loài vượn Cao Vít và kêu gọi nguồn tài trợ từ các cá nhân và tổ chức xã hội trên thế giới. Tháng 3/2004, dự án chính thức đi vào hoạt động, với mục đích hỗ trợ người dân sống gần khu bảo tồn có điều kiện để phát triển kinh tế, đảm bảo đời sống lâu dài với các mô hình như quỹ tín dụng, mô hình cỏ voi, trồng cây mác rạc lấy củi, máy băm, xây bếp tiết kiệm củi,.. các mô hình này đã đem lại kết quả khả quan trong công tác bảo tồn đi đôi với bảo vệ lợi ích của người dân sống quanh khu bảo tồn.

Từ khi dự án đi vào hoạt động, được hỗ trợ, người dân địa phương sống gần khu bảo tồn không còn lên rừng chặt cây lấy củi, vì dự án đã hỗ trợ bà con xây dựng bếp tiết kiệm củi, trồng cây mác rạc lấy củi đun ngoài vùng đệm, trồng trên đất rừng được giao của bà con. Bên cạnh đó, để người dân không chăn thả gia súc vào khu bảo tồn, dự án đã hỗ trợ trồng cỏ voi, và 10 máy băm thức ăn chăn nuôi cho 5 thôn, xây dựng chuồng trại chăn nuôi làm điểm cho một số hộ tại các thôn. Mô hình này kết hợp với túi ủ đã góp phần cải thiện nguồn thức ăn cho gia súc trong mùa rét, tiết kiệm thời gian cho bà con, dần dần thấy hiệu quả người dân đã tự học hỏi lẫn nhau, cùng chỉ bảo nhau xây dựng chuồng trại, ủ thức ăn, trồng cỏ voi cho gia súc.

Ngoài ra, người dân còn được dự án hỗ trợ vay vốn để phát triển chăn nuôi theo các nhóm sở thích với số vốn lên tới 153 triệu đồng. Từ đây, bà con được tập huấn về kỹ thuật chăn nuôi, trồng trọt, tập huấn chăn nuôi thú y cho hơn 200 hộ…, nay người dân có thể tự chăn nuôi sản xuất phục vụ gia đình, không còn phụ thuộc vào tài nguyên rừng.

Đại diện UBND xã Ngọc Khê cho biết, đến nay khi tất cả các dự án đều đã ngừng hoạt động hỗ trợ, người dân cũng đã hiểu ra tầm quan trọng của việc bảo vệ loài vượn Cao Vít, nhiều người tự giao nộp súng săn, hầu như không ai còn vào rừng chặt phá cây, săn bẫy thú nữa. Tất cả các nguồn hỗ trợ từ dự án bảo tồn đều được bà con tận dụng khá hiệu quả.

Thêm vào đó là công tác tuần tra bảo vệ rừng nghiêm ngặt, môi trường sống an toàn nên loài vượn Cao Vít phát triển rất nhanh, được tổ chức FFI khảo sát đến thời điểm hiện tại là hơn 129 cá thể, cùng nhiều loài thú khác như khỉ, gấu, hươu, nai,…sống trong khu bảo tồn, được người dân bảo vệ.

Nguồn: Bộ Tài nguyên và Môi trường