Khi AI bước vào luật chơi, doanh nghiệp trả bằng chi phí và niềm tin

(KTSG Online) - Khi thuật toán và trí tuệ nhân tạo len vào các quyết định kinh doanh, từ việc ai được vay tiền, ai được tuyển dụng hay ai được chữa trị sớm hơn... rủi ro xã hội cũng xuất hiện song hành cho con người và cộng đồng. Đó là lý do Nhà nước phải đặt ra luật chơi mới, và với doanh nghiệp, luật chơi ấy đồng nghĩa một khoản chi phí tuân thủ đang hình thành.

• HNX nghiên cứu ứng dụng AI vào giám sát giao dịch và phân tích dữ liệu
• AI, kinh tế số và ‘sinh khí mới’ cho nền kinh tế
• Luật trí tuệ nhân tạo đang đối mặt với những thách thức nào?

Đưa rủi ro của AI đi vào bảng cân đối kế toán

Dự thảo Quyết định của Thủ tướng về danh mục hệ thống AI rủi ro cao do Bộ Khoa học và Công nghệ đệ trình đang lấy ý kiến cộng đồng, về bản chất là tạo ra một “vùng quản lý đặc biệt” cho những ứng dụng AI có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người và lợi ích công cộng. Điều này kéo theo chi phí tuân thủ mới, tương tự cách các ngành tài chính, y tế hay viễn thông từng trải qua khi bước vào giai đoạn quản lý chặt. Theo Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, năm 2025 sẽ có khoảng 45% doanh số bán hàng trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng được thực hiện hoàn toàn trên nền tảng số, không cần sự hiện diện của các điểm giao dịch truyền thống. Nhưng, trong một hội thảo gần đây về ứng dụng AI trong tài chính - ngân hàng, một lãnh đạo ngân hàng cho rằng một sai sót của AI có thể gây khủng hoảng niềm tin, đe dọa một tổ chức, thậm chí cả hệ thống. Bởi vậy, việc ứng dụng AI trong hoạt động ngân hàng cần một khung pháp lý rõ ràng, một hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt và một cơ chế giám sát minh bạch, để AI thực sự trở thành người đồng hành chứ không phải người điều khiển.

Ngân hàng và fintech dùng AI xét duyệt tín dụng. Công ty bảo hiểm dùng AI định giá rủi ro. Nền tảng tuyển dụng dùng AI sàng lọc hồ sơ. Edtech (công nghệ giáo dục) cho đánh giá kết quả học tập. Y tế số hỗ trợ chẩn đoán. Hạ tầng giao thông và năng lượng vận hành bằng hệ thống tự động và rất nhiều ứng dụng AI khác trong kinh doanh, quản lý hành chính... Với dự thảo này, các ứng dụng đó có thể phải chứng nhận sự phù hợp trước khi triển khai, hoặc chịu nghĩa vụ kiểm soát bổ sung. Chi phí không chỉ nằm ở lệ phí chứng nhận. Đó là doanh nghiệp phải đầu tư hệ thống quản trị rủi ro, lưu vết quyết định của thuật toán, cơ chế can thiệp của con người, bảo mật dữ liệu nhạy cảm và đội ngũ pháp lý am hiểu AI. Đây là những khoản chi mang tính dài hạn. Với doanh nghiệp lớn, thường sử dụng như ngân hàng, đó là chi phí vận hành tăng thêm. Với startup, đây có thể cũng là rào cản gia nhập thị trường. Một điểm đáng chú ý là ngưỡng áp dụng khá cụ thể. Ví dụ, hệ thống xét duyệt tài chính ảnh hưởng từ 1.000 khách hàng trở lên mỗi năm hoặc tự động hóa từ 30% quyết định trở lên có thể bị xếp vào nhóm rủi ro cao. Điều này khiến nhiều nhà kinh doanh quy mô vừa cũng rơi vào diện điều chỉnh, chứ không chỉ có các tập đoàn lớn. Nếu nhìn từ góc độ kinh tế, đây là quá trình nội hóa chi phí xã hội của công nghệ. Trước đây, rủi ro thuật toán nếu có, chủ yếu được đẩy ra bên ngoài, người dùng và xã hội gánh chịu. Nay chi phí đó quay lại bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp.

Lợi thế cho doanh nghiệp lớn, áp lực cho người mới

Quy định về AI rủi ro cao có thể tạo ra sự phân hóa rõ rệt trên thị trường. Doanh nghiệp lớn có nguồn lực để xây dựng bộ phận tuân thủ, thuê kiểm toán công nghệ, đầu tư hạ tầng bảo mật. Họ thậm chí có thể biến tuân thủ thành lợi thế cạnh tranh, quảng bá sản phẩm, quảng bá hình ảnh, thương hiệu cho doanh nghiệp mình, rằng “AI an toàn”, “AI đạt chuẩn”. Ngược lại, doanh nghiệp nhỏ và startup phải tính toán kỹ hơn. Một mô hình AI sáng tạo nhưng phải đi qua quy trình chứng nhận phức tạp có thể mất nhiều tháng. Trong ngành công nghệ, tốc độ là sống còn. Chậm ra thị trường đồng nghĩa mất cơ hội gọi vốn và mất người dùng. Nguy cơ hành chính hóa vì thế trở thành nỗi lo thực tế. Nếu quy trình chứng nhận thiếu minh bạch, kéo dài hoặc chồng chéo giữa các bộ ngành, chi phí tuân thủ sẽ không chỉ là tiền bạc mà còn là chi phí cơ hội. Khi đó, doanh nghiệp có xu hướng chuyển hoạt động sang thị trường khác dễ thở hơn, hoặc né tránh các ứng dụng rủi ro cao dù chúng mang lại giá trị xã hội lớn. Tuy nhiên, mặt tích cực là quy định rõ ràng giúp doanh nghiệp giảm rủi ro pháp lý dài hạn. Trong môi trường AI hiện nay gần như chưa có chuẩn chung, việc Nhà nước đưa ra danh mục và tiêu chí cụ thể sẽ tạo ra “luật chơi” dự đoán được. Nhà đầu tư cũng thích sự chắc chắn. Một startup tuân thủ chuẩn rủi ro từ đầu có thể dễ gọi vốn hơn vì giảm nguy cơ kiện tụng hay cấm hoạt động sau này.

Thị trường toàn cầu đang đi theo hướng này. Liên minh châu Âu với AI Act đã phân tầng rủi ro và áp nghĩa vụ nặng cho nhóm rủi ro cao. Mỹ chưa có luật liên bang tương đương nhưng nhiều bang đã siết quản lý dữ liệu và thuật toán. Việt Nam, bằng cách đưa danh mục ở cấp quyết định của Thủ tướng, đang tham gia sớm vào xu hướng chuẩn hóa rủi ro AI.          

Luật hóa đi trước nhưng thực thi mới là phép thử

Việt Nam đã sớm xác định danh mục AI rủi ro cao có thể xem là bước đi chủ động mà trong ASEAN, chưa có nhiều quốc gia có khung phân loại rủi ro chi tiết ở cấp quốc gia. Lợi thế của việc đi sớm là định hình chuẩn ngay từ đầu. Doanh nghiệp nội địa quen với yêu cầu an toàn và đạo đức AI sẽ dễ hòa nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu, nơi các đối tác ngày càng đòi hỏi tiêu chuẩn cao. Với lĩnh vực như fintech, y tế số hay giáo dục số, tuân thủ rủi ro có thể trở thành “giấy thông hành” để xuất khẩu dịch vụ sau này. Nhưng đi trước cũng đặt ra thách thức lớn về năng lực thực thi. Chứng nhận sự phù hợp đòi hỏi hệ sinh thái đánh giá độc lập, phòng thử nghiệm, chuyên gia kiểm định và cơ chế giám sát hậu kiểm. Nếu năng lực này chưa theo kịp, quy định dễ rơi vào tình trạng trên giấy rất tiến bộ nhưng ngoài thực tế gây tắc nghẽn. Một cơ chế chứng nhận nhanh, số hóa, minh bạch có thể giữ chi phí tuân thủ ở mức hợp lý. Ngược lại, quy trình nặng thủ tục sẽ biến AI rủi ro cao thành vùng cấm ngầm, nơi chỉ những doanh nghiệp đủ lớn mới dám bước vào.

Trong kỷ nguyên thuật toán giúp nhà kinh doanh ra quyết định ngày càng nhiều khía cạnh của đời sống, chi phí tuân thủ không còn là gánh nặng thuần túy. Nó trở thành giá vé để tham gia một nền kinh tế số, nơi mà niềm tin của người dùng là tài sản quý nhất. Việt Nam đang thử đặt giá vé sớm và phần khó nhất là chứng minh mức giá đó hợp lý.