Đừng gọi rủi ro sinh học là đặc sản

(KTSG Online) - Không phải ngẫu nhiên mà sau mỗi đợt dịch lớn, cụm từ “bệnh từ động vật hoang dã” lại được nhắc đến nhiều hơn. Nhưng điều đáng lo là trong khi thế giới ngày càng thận trọng, ở ta vẫn tồn tại những câu chuyện xem động vật hoang là món ăn “đặc sản”, thậm chí được khuyến khích như khẳng định của khoa học trên mặt báo.

• Bộ Y tế ra công văn hỏa tốc trước nguy cơ virus Nipah xâm nhập Việt Nam
• Bộ Y tế yêu cầu chủ động ứng phó từ sớm dịch bệnh do virus Nipah
• Báo động nuôi, buôn bán trái phép động vật hoang dã ngoại lai tại TPHCM

Tháng 8-2018, một bài báo từng mô tả thịt dơi ở Đồng Nai như món ăn độc đáo, đáng thử. Từ cách bắt, làm thịt đến những lời truyền miệng về “càng hôi càng ngon”, “uống huyết pha rượu tốt cho sức khỏe” ⁽¹⁾. Trước đó, năm 2016, một bài viết mà tác giả ghi là bác sĩ, trên một báo ngành y tế còn xem dơi như nguồn thực phẩm và dược liệu, với chi tiết “máu dơi pha rượu giúp sung mãn”⁽²⁾. Đặt những dòng này trong bối cảnh hiện nay, khó có thể không rùng mình.

Khoa học đã chứng minh dơi là vật chủ tự nhiên của nhiều loại virus nguy hiểm, trong đó có Nipah, Hendra, Ebola và các chủng coronavirus. Tổ chức Y tế thế giới xếp Nipah vào nhóm virus có nguy cơ gây đại dịch, với tỷ lệ tử vong trong các đợt bùng phát từng lên tới 40-75%. Vấn đề nằm ở chỗ virus từ dơi không tự nhiên “nhảy” sang người. Chúng lây khi con người săn bắt, giết mổ, chế biến, ăn thịt hoặc uống các sản phẩm chưa qua xử lý an toàn. Mỗi công đoạn đều là một mắt xích rủi ro. Một vết cắn, một vết trầy xước, một lần tiếp xúc với máu hay dịch tiết cũng đủ mở đường cho mầm bệnh. Khi đó, câu chuyện không còn là “đặc sản địa phương” như báo chí từng đăng tải, mà là an ninh y tế cộng đồng. Cái đáng ngại hơn là sự lẫn lộn giữa khoa học và niềm tin dân gian. Ở một số nơi, đặc biệt ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nơi vốn có nhiều dơi hoang dã sống quần tụ xung quanh các ngôi chùa có nhiều cây xanh, quan niệm dân gian cho rằng ăn thịt dơi, uống máu dơi giúp khỏe mạnh, trị hen suyễn, cải thiện sinh lực vẫn được truyền tai và được nhiều người tin. Người viết bài này trong một số lần đi công tác ở ĐBSCL, đến những vùng có nhiều dơi, vẫn được mời gọi những lời như thử đặc sản dơi, uống máu dơi tốt cho đàn ông… không có bằng chứng khoa học nào xác nhận những công dụng ấy. Ngược lại, bằng chứng về nguy cơ lây nhiễm thì ngày càng rõ. Khi quan niệm dân gian sai lệch, cộng thông tin chính thống trên báo chí, nó dễ được hợp thức hóa thành khoa học, khó sửa hơn nhiều so với một vài lời đồn ngoài quán nhậu. Ở góc độ sinh thái, dơi là loài có ích. Chúng thụ phấn cho cây, phát tán hạt giống, kiểm soát côn trùng. Việc săn bắt ồ ạt không chỉ làm suy giảm quần thể mà còn phá vỡ cân bằng tự nhiên. Càng xâm lấn sâu vào môi trường sống của động vật hoang dã, con người càng đẩy mình đến gần các ổ chứa virus. Đại dịch Covid-19 là lời nhắc nhở đắt giá rằng cái giá phải trả cho sự chủ quan có thể lên tới hàng triệu sinh mạng và hàng chục ngàn tỉ đô la thiệt hại kinh tế toàn cầu. Cho tới nay, rất nhiều thông tin khoa học cho rằng nguồn gốc của Covid-19 có thể là từ động vật hoang dã. Ăn dơi không phải chuyện dũng cảm hay sành sỏi. Đó là chơi đùa với lửa, trong khi hậu quả không chỉ đổ lên đầu người cầm đũa. Khi mầm bệnh lan ra cộng đồng, mọi hàng rào đều trở nên mong manh.

---

(1) https://dantocmiennui.baotintuc.vn/dac-san-thit-doi-dong-nai-post178539.html (2) https://suckhoedoisong.vn/con-doi-lam-thuc-an-va-thuoc-169113732.htm