(TBKTSG) - Không biết do tình cờ hay là tác phẩm từ tính chính xác cố hữu của người Đức trong quy hoạch mà Windhoek lại nằm đúng ở trung tâm điểm của Namibia, một quốc gia non trẻ, chỉ mới được khai sinh trong vòng hai thập kỷ trở lại đây, ở phía Tây Nam châu Phi.
Windhoek: thành phố giữa sa mạc
 |
| Windhoek ngày nay có thể được xem là một trong những thành phố tiêu biểu trên toàn châu lục đen. Ảnh: Trương Quang. |
(TBKTSG) - Không biết do tình cờ hay là tác phẩm từ tính chính xác cố hữu của người Đức trong quy hoạch mà Windhoek lại nằm đúng ở trung tâm điểm của Namibia, một quốc gia non trẻ, chỉ mới được khai sinh trong vòng hai thập kỷ trở lại đây, ở phía Tây Nam châu Phi.
Dù ngẫu nhiên hay cố ý, ở vị trí đặc biệt đó, thủ đô Windhoek dễ dàng vươn tay nối với tất cả 13 tỉnh nằm tản mác dọc ngang trên một diện tích rộng gần gấp ba lần Việt Nam, nhưng dân số chỉ chưa tới 2 triệu người!
Windhoek (góc gió lộng) - cái tên gây nhiều bàn cãi.
Có người cho rằng nó đã được đọc trại đi từ Winterhoek (góc mùa Đông) có từ thời thuộc địa Đức xa xưa; nhưng cũng có thể hiểu là nó đã được Jonker Africaner, một thủ lĩnh bộ tộc Nama thời đó, đặt tên theo cái trang trại nơi ông sinh thành ở Nam Phi vào năm 1840.
Trên nhiều bình diện, Windhoek là thành phố có nhiều đặc tính thuận lợi để chọn làm thủ đô. Từ hơn một thế kỷ trước, thực dân Đức đã xác định một điểm trung tâm giữa một chuỗi năm khu dân cư khác (Keetmanshoop, Mariental, Rehoboth, Otjiwarongo và Tsumeb), và tất cả đều nằm trên một trục thẳng ngược từ nam lên bắc, để đặt bản doanh của quân đội viễn chinh Schutztruppe nhằm can thiệp nhanh chóng trước những cuộc xung đột quyền lực giữa hai bộ tộc Herero và Nama.
Từ những tình cờ hay đặt định của lịch sử, Windhoek ngày nay có thể được xem là một trong những thành phố tiêu biểu trên toàn châu lục đen, đã bảo tồn và khai thác một cách hài hòa những di sản của thực dân, để thỏa mãn khát vọng tự do và phát triển sau khi giành lại độc lập từ nước bảo hộ cuối cùng là Nam Phi cách đây vừa đúng 20 năm.
Từ cửa sổ máy bay nhìn xuống, Windhoek như một ốc đảo (oasis) nằm lọt thỏm giữa những dải sa mạc dài như vô tận (Namib dọc theo bờ biển phía Tây và Kalahari ở phía Đông), được bao bọc bằng những rặng núi trọc nối tiếp, thấp lè tè. Vào giữa tháng 10, vừa bắt đầu vào hè ở vùng Nam bán cầu, nhiệt độ tăng lên trên 30 độ C, cả bầu trời trong xanh toàn bích không một gợn mây, bao trùm một vùng đất mênh mông khô cháy, vàng hanh, đã được hong khô từ thuở hồng hoang.
Họa hoằn lắm mới thấy một thân cây nhỏ với chút lá xanh đầu ngọn vươn lên giữa những vùng cỏ cháy khô biểu trưng một nỗ lực tồn tại tuyệt vọng, dù với đôi chút tự hào, của những bộ tộc thổ dân đang dần dần lụi tàn sau những cơn địa chấn thuộc địa và apartheid (kỳ thị chủng tộc) từ Nam Phi. Trong bối cảnh đó, Windhoek nổi lên như một điểm sống giữa một vùng đất chết.
Dưới con mắt của khách du lịch thông thường, Windhoek chỉ là một thành phố rất nhỏ với dân số không tới 200.000 người. Tuy gọn gàng sạch sẽ đến độ kinh ngạc; xinh xắn với những kiến trúc tường vàng nhạt, mái ngói đỏ, cửa sổ cao đỉnh bán nguyệt từ thời thuộc địa và những công viên đầy hoa thắm và nhiều thảm cỏ xanh; hiện đại với những cao ốc khách sạn-ngân hàng, nhưng khí hậu ở đây khô hanh và vẫn còn dáng dấp hơi quê mùa, dễ gây chán.
Ổn định và chất lượng bền vững
Tuy nhiên, tính hiện đại của Windhoek và những thành phố đang được xây dựng ở vùng biển (đặc biệt là Walvis Bay và Swakopmund) thật sự vượt lên trên những tiêu chuẩn “to đẹp” và “hoành tráng” thông thường, để thực sự tạo một cuộc sống hòa hợp, ổn định, có chất lượng và bền vững cho một tập thể dân số phức tạp về nhiều phương diện (87,5% da đen, 6% da trắng và 6,5% da màu), luôn tiềm ẩn các nguy cơ xung đột.
Trong cái nhìn đó, Windhoek là một tác phẩm gần như tuyệt hảo của các nhà thiết kế đô thị tài ba và các chính trị gia sâu sắc, được kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, phát triển và bảo tồn. Đại lộ Độc lập (Independence Avenue) là con đường dài nhất, cắt trung tâm thành phố ra làm hai khu riêng biệt: phía bên phải là vùng quyền lực (nhà thờ, tư pháp, lập pháp và hành pháp); phía bên kia là xã hội dân sự năng động (trung tâm kinh tế thương mại và dân cư). Quyền lực cũng được phân chia theo thứ bậc rõ ràng trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, thế quyền trên giáo quyền và dân chủ đại nghị.
Từ Independence Avenue nhìn lên ngọn đồi thoai thoải phía bên kia, những vị trí bề thế nhất được dành cho tòa án tối cao, nhà thờ (Christuskirche) và quốc hội. Bên cạnh tòa nhà đồ sộ vuông vức, gần 100 thước mỗi chiều từ thời thực dân để lại, là trụ sở của chính phủ trông thật khiêm nhường, dù với những cột ăng-ten truyền thông cao ngất ngưởng.
Cách đó chừng một trăm thước là khu Thành cổ (Alte Feste), từng là biểu tượng quyền lực của bộ máy cai trị thời thực dân và từng là nơi giam giữ hàng ngàn chiến sĩ cách mạng của vùng Tây Nam châu Phi, nay là Nhà bảo tàng cách mạng của thành phố. Khách tham quan ngỡ ngàng ghi vài dòng ngắn ngủi vào sổ lưu niệm: “Lịch sử được ghi lại rất chính xác, ngắn gọn; di vật được trình bày tuy khiêm nhường mà đầy ý nghĩa; xin chúc mừng!”.
Còn có cảm nghĩ nào thành thật và chính xác hơn khi thấy toàn bộ di sản (gồm hình ảnh và vật dụng cá nhân của các nhà lãnh tụ cách mạng tiền bối và hiện đại) của một cuộc chiến đấu trường kỳ và gian nan được trưng bày chung trong một vài căn phòng nhỏ ở ngay chính nơi từng là mục tiêu phá bỏ của nhiều cuộc chiến; số phòng còn lại được dành để tái hiện cảnh sinh hoạt (phương tiện di chuyển, trang phục, trang trí nội thất, nồi niêu, thuốc men, trang phục cô dâu và dạ hội tiêu biểu...) của những gia đình di dân tiên phong đến vùng đất này từ nước Đức xa xôi!
Minh bạch và bình đẳng
Có vẻ như Namibia đã kế thừa và biết bảo tồn nhiều ưu điểm từ những kẻ đã từng cai trị mình: tổ chức chặt chẽ và kiến hiệu từ Đức (thành phố gọn gàng, tươm tất và sạch sẽ); trật tự và thượng tôn pháp luật từ Anh và Hà Lan (luật pháp nghiêm minh và cụ thể); dân chủ hạ tầng và óc sáng tạo tự do từ Nam Phi (bình đẳng và phát triển sinh hoạt cộng đồng). Có thể thâu tóm tất cả những điều đó vào tấm bảng lớn treo ở tiền sảnh tòa nhà quốc hội, trên đó công bố rõ chương trình nghị sự toàn kỳ hay trong ngày, số dự luật sẽ được bàn cãi trong khóa họp, số bộ luật đã được thông qua, biên bản nội dung các phiên họp khoáng đại cho công chúng tham khảo.
Nhưng đặc biệt nhất là “thành tích” của quốc hội được công khai hóa bằng con số cụ thể (tổng số ngày họp, số dân biểu hiện diện, số luật được bàn cãi và thông qua...) để cử tri có thể đánh giá năng suất làm việc và cống hiến của các vị dân cử, hầu quyết định lá phiếu một cách chính xác hơn vào kỳ bầu cử kế tiếp. Khách đi dạo còn đọc thấy những bố cáo của thành phố treo ở các trạm xe buýt, mời cư dân tham gia các buổi họp được tổ chức tuần tự trong tháng ở nhiều địa điểm, để cùng thảo luận về “tương lai của thành phố và của chính bạn và gia đình của bạn”.
 |
| Vẻ đẹp rực rỡ của những chùm hoa tím trên một con đường ở trung tâm Widhoek. Ảnh: Trương Quang. |
Nhưng ấn tượng nhất đối với khách du lịch lần đầu đến thủ đô là vẻ đẹp rực rỡ của những chùm hoa tím sà xuống từ những hàng cây có dáng dấp như phượng vĩ, dọc theo con đường dốc dẫn lên tòa nhà quốc hội. Giữa trời xanh, nắng trong, hoa thắm, tiếng chim kêu rộn ràng và bầu không khí yên vắng của một sáng chủ nhật, khách nhàn du tưởng như đi lạc trong ngự viên, lâng lâng tiếng nhã nhạc cung đình và những tà áo tím thơ mộng của Huế xưa.
Con người cởi mở, thân thiện
Hiện nay, Windhoek cũng đang phải đương đầu với những vấn nạn xã hội xuất phát từ nạn thất nghiệp cao (37% trong giới trẻ) do làn sóng di dân từ thôn quê và vùng núi ra thành thị vì hiếu kỳ, hoặc vì mưu sinh. Nhưng nhìn chung, đây là một thành phố khá an toàn.
Việc bảo vệ trật tự công cộng, an toàn tư gia và doanh nghiệp hầu như được “xã hội hóa” do các hãng an ninh tư nhân được phép võ trang phụ trách. Bên cạnh đó còn có những nhóm thanh niên tự quản trang bị gậy cao su (giống như lực lượng dân phòng) thường xuyên đi rảo trên những khu phố chính và công viên trung tâm, thay thế hình ảnh của các cảnh sát viên mặc đồng phục thường thấy ở nhiều thành phố trên thế giới, khiến bộ mặt và không khí đường phố trở nên thân thiện hơn.
Ngay cả hành khất và kỹ nữ về đêm cũng có “phong cách” riêng của họ. Cũng như những người bán báo buổi sáng, họ chia nhau mỗi người chiếm ngự một góc phố, có khi chỉ đặt một chiếc ly bằng nhôm (để nghe tiếng đồng xu rớt vào) ở trước mặt, rồi nhắm mắt tĩnh tâm thả hồn theo tiếng nhạc nhà thờ từ chiếc máy thu thanh xách tay; tuyệt đối không thấy họ níu kéo khách qua đường. Vài “cái bang” khác thì hành nghề có bài bản hơn.
Khách nhàn du đang lúc lim dim mắt tận hưởng một chiều Chủ nhật an nhàn ở công viên, bất chợt có người lân la đến chào hỏi thân thiện. Bạn sẽ được nghe kể, bằng một thứ tiếng Anh khúc chiết, “câu chuyện buồn” của một trung niên bị bệnh tâm thần từ miền Bắc, phải tạm rời gia đình vượt quãng đường 1.000 cây số, đến thủ đô để chữa bệnh và nay không đủ tiền cho chuyến xe buýt trở về nhà, sẽ khởi hành vào cuối buổi chiều.
Khi nghe kể lại câu chuyện này trên đường đến trường, anh tài xế cười ồ thích chí. Té ra khách phương xa không phải là người duy nhất đã mủi lòng vì câu chuyện đó. Cuộc xa nhà chữa bệnh của anh vẫn còn kéo dài vô thời hạn và có thể thực sự anh chưa bao giờ bước lên chiếc xe buýt chiều hôm đó để trở về với vợ con như anh đã kể. Gặp lại anh lần sau, cả hai đều cười xuề xòa, dù có đôi chút ngượng ngập. Anh cố bắt kịp để song hành với tôi, nhưng không “ca bài ca con cá”, chỉ chào hỏi và chúc “một ngày đẹp trời”.
Vào những buổi sáng trong tuần, hầu như phần lớn cư dân của thành phố và khách du lịch đều tập trung vào khu phố buôn bán chính trên đại lộ Independence. Nơi đây, bên cạnh những tòa nhà cao vừa phải của những khách sạn cao cấp (không tự phong lên 5 sao), ngân hàng và bưu điện, là những cửa tiệm nhỏ kinh doanh dịch vụ ăn uống, tour du lịch, mắt kiếng, thuốc tây, kim hoàn và bánh ngọt... thường có mái che mưa nắng, rất trật tự và gọn ghẽ. Những con đường xung quanh đó đều biến thành khu phố đi bộ, nơi các sản phẩm thủ công nghệ đặc thù của Namibia như tượng thú rừng bằng gỗ, đồ trang trí bằng xương động vật hoang dã hay kim loại thô... được bày bán đến đầu buổi chiều.
 |
| Một phụ nữ để ngực trần đang bán hàng Owa Himba ở khu trung tâm của Windhoek. Ảnh: Trương Quang. |
Sản phẩm thủ công nghệ của Namibia rất đa dạng, độ tinh xảo cao, đầy màu sắc và mang đậm đặc trưng văn hóa bộ lạc. Chúng cũng tự nhiên và giản dị, thường lưu lại một cảm thụ sâu lắng trong lòng người mua, tương tự như khi đối diện những cô gái bán hàng Owa Himba da bóng loáng màu đất ba-zan, ngực để trần tràn đầy sinh lực, đứng bán hàng mà như không muốn bán gì, khiến khách phương xa ngần ngừ chẳng muốn rời bước và cũng ngại ngùng không nỡ thâu cái hình ảnh tự nhiên, chân chất ấy vào ống kính!
Thông thường người mua và người bán thoải mái trao đổi giá cả với nhau, không gay gắt đấu trí như thường thấy tại những điểm du lịch ở Ai Cập, Indonesia và Việt Nam...
Những khu phố đi bộ lót đá phẳng, ngắn như vừa đủ để duỗi chân, giữa những hàng cây thấp rợp bóng mát và những chiếc ghế nghỉ tạm màu xanh lá cây đặt bên cạnh những bức tượng bằng đồng và gỗ đen xinh xắn, khiến người mua sắm cảm thấy thư thái trong mỗi bước đi, trên quãng đường ngắn hướng về những khu buôn bán và siêu thị lớn Town Square, Wernhil Park và Post Street Mall nối kết nhau.
Người Namibia nói chung rất thân thiện, cởi mở và “lành”, khiến khách lạ cảm thấy an toàn và tin cậy khi tiếp xúc. Phần lớn nói rành rẽ tiếng Anh, Afrikaan (ngôn ngữ thường dùng ở Nam Phi do di dân từ Đức và Hà Lan tạo ra) và thổ ngữ (Oshivambo, Herero và Nama). Người Namibia cũng “thuần” hơn các dân tộc khác, có lẽ do ảnh hưởng của tôn giáo, với hơn 90% dân số là tín đồ Thiên chúa giáo; trong số đó 50% là Tin lành, phái Lutheran. Các buổi họp công cộng thường được bắt đầu với một cuộc cầu nguyện chung, mục đích là để gạn lọc bớt những nghi kỵ, hiềm khích và dọn lòng cho thân ái, chia sẻ, hợp tác.
Xứ sở của du lịch sinh thái
Mưa chính là điều quan tâm hàng đầu của Namibia. Là xứ sở bán sa mạc, Namibia không có một con sông hay con suối nào chảy qua ở vùng trung tâm. Mưa ít, lại thất thường, khiến cư dân phải keo kiệt đến từng giọt nước. Nhiều con đập đã được xây dựng quanh các thành phố chính để trữ nước mưa nhằm thỏa mãn một nửa nhu cầu của cư dân; số còn lại lệ thuộc vào nguồn nước ngầm (25%) và nước tái tạo (25%).
Ý niệm cải tạo “nước thải” thành nước uống được đã khiến các nước Ảrập, dù luôn luôn căng thẳng vì thiếu nước, cũng đành phải quay lưng vì không hợp với nguyên tắc Hồi giáo căn bản “Halaal” (mọi thứ phải trong sạch). Nhưng đó lại là lý do để Windhoek Goreangab Operating Company (WIN-GOC) có thể tự hào là nhà máy tái tạo nước đầu tiên trên thế giới, phát sinh từ sự bức bách của nhu cầu, theo lời của một vị giám đốc gốc Đức giới thiệu với khách hàng quan tâm đến từ Botswana và Nam Phi (New Era, 14-10-2008).
Mặc dù thiếu nước để tưới những đồng cỏ xanh cho gia súc, Namibia rất tự hào có tỷ lệ gia súc trên đầu người cao nhất thế giới (2 gia súc/đầu người) và về chất lượng tuyệt hảo của các loại thịt do họ sản xuất, đặc biệt là bò tót, heo mọi, trâu sừng nhọn và gà rừng. Không có cỏ nhân tạo, gia súc được thả rông hàng tháng trên núi và những cánh đồng hoang vu để tự tìm nguồn sống và vì thế thịt của chúng rất săn chắc và ít mỡ.
Ngoài sự thiếu hụt trầm trọng về nguồn nước và nhân lực (nhất là ở cấp cao), Namibia là một xứ sở được thiên nhiên ưu đãi hào phóng, với nhiều nguồn khoáng sản như kim cương, đồng, vàng, bạc, sắt, chì, tungsten, lithium, cadmium, muối, uranium cũng như tiềm năng về dầu mỏ, than đá và sắt. Nhưng vốn kinh tế quý nhất của Namibia chính là du lịch sinh thái và mạo hiểm với những vùng đất sa mạc trinh nguyên, các thôn sóc bán khai còn sót lại và khu thú hoang dã được bảo tồn. Namibia là quốc gia đầu tiên trên thế giới đã đưa điều khoản về bảo tồn thiên nhiên vào hiến pháp và hơn 14% lãnh thổ được đặt dưới sự bảo vệ nghiêm ngặt của lực lượng kiểm lâm.
Một cuộc safari-nửa-ngày đi thăm thú hoang dã cận cảnh (game drive) ở một trang trại Okapuka chỉ cách thủ đô Windhoek 30 cây số đã thực sự để lại ấn tượng khó quên trong lòng khách phương xa về thiên nhiên thuần khiết, mênh mông vô hạn với muôn vàn chim chóc, nai, sao, hoẳng, linh dương, heo rừng, cá sấu, hươu cao cổ, ngựa vằn, tê giác, báo, bò tót, sư tử... từng đàn nhởn nhơ đi lại trong một vùng đất 14.000 mẫu tây được bảo tồn.
Buổi sáng cuối cùng trong phòng ăn của khách sạn Kalarari Sands, khách phương xa bỗng dưng tìm lại mình khi tình cờ bắt gặp hai đôi voi gốm sứ trắng gốc Lái Thiêu trên một bực thềm ở quầy bếp. Voi và người không trao đổi với nhau một lời nào, nhưng tự dưng tôi cảm thấy trong lòng yên tâm và bình an vô cùng.
Karee naua! Tuhakaene! (Xin tạm biệt và hẹn gặp lại!)
TRƯƠNG QUANG (Hà Lan)
