(KTSG Online) - Vụ án Thái Khắc Thành ở Nghệ An vừa lĩnh án 6 năm tù vì nuôi và buôn bán 13 con gà lôi trắng đang gây ồn ào trên báo chí và mạng xã hội mấy ngày qua, đã không chỉ là câu chuyện pháp luật, mà còn phơi bày những lỗ hổng trong thực thi pháp luật về bảo vệ, gây nuôi động vật hoang dã ở Việt Nam.
- Bảo vệ động vật hoang dã, nhìn từ cái chết con tê giác Java cuối cùng
- Khởi động chiến dịch kêu gọi chấm dứt tiêu thụ động vật hoang dã
- Con chim quý phải có… giấy chứng nhận
- Chở 30 con rùa quý hiếm nhận 10 năm tù

Không chỉ là chuyện của một vụ án
Các câu hỏi, thậm chí là chỉ trích trên báo chí, mạng xã hội đưa chúng ta đến một thực tế rộng hơn – việc thực thi Công ước quốc tế về buôn bán các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (gọi tắt là CITES) ở Việt Nam. Sau hơn 30 năm Việt Nam tham gia CITES nhưng thực tiễn vẫn gặp nhiều nút thắt trong triển khai, đặc biệt ở khâu khái niệm, phân loại và thủ tục.
Chồng chồng lớp lớp thủ tục và nặng tính hành chính
Gây nuôi động vật hoang dã vì mục đích thương mại đang diễn ra phổ biến ở nhiều địa phương. Theo thống kê chưa đầy đủ của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cũ, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước có hơn 9.000 cơ sở được cấp phép, nuôi khoảng 2,5 triệu cá thể của 300 loài. Hơn 90% là hộ gia đình, doanh nghiệp tư nhân; còn lại thuộc các vườn thú, khu du lịch sinh thái. Một trong những phàn nàn lớn từ doanh nghiệp và hộ nuôi hợp pháp là thủ tục đăng ký gây nuôi. Với động vật hoang dã thông thường đã nhiều bước rắc rối, còn với loài nguy cấp thuộc danh mục của CITES, thủ tục phức tạp gấp bội. Người nuôi phải lập phương án gây nuôi theo mẫu, kèm chứng minh nguồn gốc hợp pháp của từng cá thể.Giữa năm nay, một thanh niên bị tòa án ở Hà Nội tuyên phạt 10 năm tù vì vận chuyển trái phép 30 cá thể rùa nước ngọt đốm đen thuộc loài động vật quý hiếm.Theo báo chí thì ông Thành đã lên mạng tìm thông tin mua gà lôi trắng trôi nổi, sau khi nuôi ấp nở, ông cũng rao bán trên mạng. Nhưng người viết bài này tin rằng với gia cảnh của ông như báo chí loan tải thì rất khó có khả năng ông đầu tư gây nuôi hợp pháp gà lôi trắng, bởi tài chính, mua nguồn gốc hợp pháp, thời gian chờ đợi thủ tục… Trên thực tế, không ít trường hợp loài được nuôi nhiều năm ở địa phương nhưng do không rõ quy trình hoặc không đủ hồ sơ chứng minh, lắm cơ sở đã bị xử lý như vi phạm. Điều này tạo cảm giác “làm đúng cũng khó, làm sai thì bị xử”, gây tâm lý e ngại đăng ký chính thức, dẫn đến hoạt động nuôi hay mua bán diễn ra trong “vùng xám”, ai bị bắt phạt là xui thôi.
“Gỡ rối” để thực thi hiệu quả
Với diễn biến trên, hệ quả kép xuất hiện như chúng ta thấy trên thực tế. Thứ nhất, về bảo tồn, việc quản lý lỏng lẻo ở khâu kiểm soát nguồn gốc tạo kẽ hở cho buôn bán bất hợp pháp. Thứ hai về kinh tế – xã hội, các mô hình nuôi sinh sản hợp pháp có thể mang lại sinh kế và giảm áp lực săn bắt trong tự nhiên lại bị bó buộc. Vụ án gà lôi trắng cho thấy hai mặt: rõ ràng phải xử lý nghiêm hành vi buôn bán loài nguy cấp, quý, hiếm nhưng cũng cần một hệ thống quy định minh bạch, thống nhất để người dân phân biệt được ranh giới giữa hợp pháp và bất hợp pháp. Hiện nay ranh giới này rất mong manh và quá nhiều vụ án, nhiều trường hợp xử phạt hành chính đã xảy ra. Muốn thực thi công ước CITES có hiệu quả, trước tiên phải rà soát và thống nhất các danh mục loài trong luật, nghị định và thông tư liên quan. Danh mục cần có hướng dẫn tra cứu dễ hiểu, hình ảnh nhận dạng, và cập nhật khoa học tên loài để tránh nhầm lẫn. Nghiên cứu công bố danh mục loài có khả năng gây nuôi sinh sản và cập nhật qua thời gian, thay vì để người dân tự chứng minh mình có khả năng gây nuôi với nhà chức trách. Bên cạnh đó, cần đơn giản hóa thủ tục đăng ký gây nuôi, chuyển mạnh sang ứng dụng công nghệ số để giảm giấy tờ, rút ngắn thời gian xác nhận. Với loài đã nuôi ổn định, có thể áp dụng cơ chế “công nhận tự động” sau khi chủ cơ sở khai báo, thay vì yêu cầu hồ sơ nguồn gốc từng cá thể. Nếu không tháo gỡ các nút thắt này, Việt Nam sẽ vừa khó bảo tồn loài nguy cấp, vừa lãng phí tiềm năng kinh tế từ nuôi sinh sản hợp pháp. Vụ án 13 con gà lôi trắng chỉ là một lát cắt nhỏ, nhưng đủ cho thấy đã đến lúc chúng ta cần một cách tiếp cận minh bạch, dễ hiểu và thực tế hơn trong thực thi CITES – để pháp luật vừa nghiêm, vừa khả thi.