(KTSG) - Từ thủ đô Kuala Lumpur của Malaysia, người ta có thể đến Malacca City, hay Melaka theo tên địa phương, bằng xe buýt, xe hơi hay tàu lửa trong hơn hai giờ. Đây là một thành phố cổ bên eo biển Malacca, từng phát triển thành trung tâm giao thương quan trọng bậc nhất của khu vực nhờ vị trí chiến lược nối liền Đông Á với Ấn Độ Dương.

• Đề xuất khung pháp lý hạ tầng dữ liệu văn hóa số
• Phú Quốc đóng góp hơn 80% doanh thu du lịch của An Giang

Malacca ngày nay đã mở rộng thành một đô thị hiện đại nhưng khu phố cổ vẫn còn đó. Con đường dẫn vào khu này không quá hào nhoáng; càng đi sâu, người ta càng có cảm giác như đang bước qua nhiều lớp thời gian, nơi lịch sử hiện ra trong từng viên gạch, mái ngói và mặt tiền nhà cổ.

Nhiều di tích

Những con đường nhỏ lát đá, các dãy nhà cổ sơn đỏ nâu mang dấu ấn Hà Lan, nhà thờ cũ, các quán cà phê nằm trong những căn shophouse hàng trăm năm tuổi, cùng tiếng xe ba bánh chở khách len lỏi khắp khu phố. Tất cả đã tạo ra vẻ đẹp riêng khiến Malacca trở thành một trong những đô thị hấp dẫn nhất Malaysia. Khu phố cổ Malacca có nhiều điểm đáng xem, có thể đi hết trong một ngày nhưng vẫn còn nhiều thứ để quay lại. Những điểm nổi bật gồm Jonker Walk, sôi động từ buổi chiều tà; Quảng trường Hà Lan (Dutch Square); nhà thờ St. Paul chỉ còn lại bốn bức tường, trên một ngọn đồi; dòng sông Malacca với tàu buýt và tàu du lịch; và đặc biệt là pháo đài Santiago hay A’Famosa, một dấu tích còn lại của thời kỳ thuộc địa Bồ Đào Nha.

Pháo đài Santiago được người Bồ Đào Nha xây sau khi chiếm được Malacca vào năm 1511, đến năm 1641 thì rơi vào tay người Hà Lan. Về sau, khi người Anh kiểm soát Malacca, phần lớn pháo đài bị phá hủy và ngày nay chỉ còn lại một cổng thành và vài dấu tích liên quan. Theo một nghiên cứu về Meleka đăng trên International Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering(1), các chứng cứ lịch sử và hình vẽ cổ cho thấy khu vực A’Famosa từng có cấu trúc phòng thủ đáng kể, dù hiện chỉ còn lại rất ít dấu vết vật chất. Một nghiên cứu khác do Đại học Cambridge thực hiện⁽²) cũng đặt A’Famosa trong bối cảnh di sản đô thị và vấn đề bảo tồn của Malacca.

Bảo tồn di sản

Một trong những bài học đáng chú ý ở Malacca là cách họ đối xử với di tích lịch sử. Dù di tích chỉ còn là đá vụn hoặc những đoạn tường cũ, nó vẫn được xem là một phần ký ức ngày xưa cũ - dẫu đau thương - cần được giữ lại. UNESCO đã mô tả hai khu phố cổ của Malaysia - Malacca và George Town - là “những khu phố lịch sử của Eo biển Malacca”, và chúng đã phát triển qua hơn 500 năm giao lưu thương mại và văn hóa giữa Đông và Tây. Báo The Star, Malaysia từng ghi nhận rằng chính trong khu phố cổ Malacca, Tunku Abdul Rahman đã đọc Tuyên ngôn Độc lập của Liên bang Malaya, và địa điểm này vẫn được nhắc lại trong các hoạt động tưởng niệm lịch sử gần đây. Không gian lịch sử này vẫn giữ vai trò biểu tượng trong ký ức quốc gia của Malaysia. Việc phát triển thương mại - cụ thể là một trung tâm thương mại lớn - trong khu vực này từng phải điều chỉnh bản vẽ và cả việc xây dựng để tránh xâm phạm đến di tích, cho thấy ưu tiên bảo tồn vẫn được đặt lên trên lợi ích ngắn hạn. Có thể xem đây như một ví dụ về cách một đô thị hiện đại có thể phát triển mà không cần phải xóa đi các lớp lịch sử của ngày xưa.

Ký ức bằng đá

Dù đối với nhiều người, phần còn lại của A’Famosa chỉ là những khối đá không trọn vẹn, nhưng giá trị của nó không nằm ở chỗ còn nguyên vẹn hay không, mà ở ý nghĩa lịch sử.

Pháo đài này được cho là dấu tích của nhiều thế kỷ tranh giành thuộc địa, từ Bồ Đào Nha, Hà Lan cho đến Anh, phản ánh cả vai trò chiến lược của Malacca trên tuyến hàng hải quốc tế. Sau thời thuộc địa, Malacca cùng bán đảo Mã Lai tiếp tục trải qua thời kỳ Nhật chiếm đóng trong Thế chiến II, rồi bước vào giai đoạn giành độc lập và xây dựng quốc gia. Những biến động đó khiến Malacca không chỉ là điểm du lịch mà còn là nơi chứa đựng ký ức lịch sử của cả Malaysia. Ngày nay, sự pha trộn giữa văn hóa Mã Lai, Hoa, Ấn và châu Âu đã tạo cho Malacca một diện mạo riêng. Thành phố này yên tĩnh và không hào nhoáng như Kuala Lumpur hay Singapore, nhưng bù lại, nơi đây giữ được thứ mà nhiều đô thị phát triển nhanh đã đánh mất: chiều sâu của ký ức lịch sử. Malacca trông giống như một cuốn biên niên sử bằng đá. Mỗi viên gạch cũ, mỗi đoạn tường thành đổ nát, mỗi góc phố cổ đều kể lại một phần lịch sử của Malaysia và của cả tuyến thương mại từng làm thay đổi Đông Nam Á.

⁽¹⁾ Bài viết Existence of Melaka Malay (Fort) City Based on First Painting of A’ Famosa by the Portuguese.

⁽²⁾ Cuốn World Heritage and Urban Politics in Melaka, Malaysia: A Cityscape below the Winds do Amsterdam University Press xuất bản năm 2021.