Điều kiện điều tiết tiên quyết: Đồng Nai cần gì từ Trung ương?

Mô hình dịch vụ tài chính được mô tả ở trên vận hành trong khuôn khổ pháp lý hiện hành của Việt Nam. Đây vừa là điểm mạnh, vừa là giới hạn. Nó có nghĩa là đề xuất này không đòi hỏi phải tạo ra một chế độ pháp lý hoàn toàn mới hay đòi hỏi quyền tự chủ điều tiết. Nhưng nó cũng có nghĩa là mô hình này không thể được triển khai chỉ bằng quyết định của cấp tỉnh.

Cấp phép của Ngân hàng Nhà nước chi phối tài trợ thương mại, dịch vụ ngoại hối và quản trị ngân quỹ. Bộ Tài chính giám sát lĩnh vực bảo hiểm. FTZ, nếu được phê duyệt, sẽ tạo ra một môi trường điều tiết ưu đãi hơn trong phạm vi không gian của nó, nhưng phân khu tài chính - dịch vụ bên trong FTZ sẽ vẫn cần có hướng dẫn cụ thể từ cơ quan quản lý trung ương về việc những hoạt động nào được phép thực hiện, với giấy phép nào và theo những điều kiện nào.

Bởi vậy, bước đi quan trọng nhất trong ngắn hạn của Đồng Nai không phải là tuyên bố thành lập một trung tâm tài chính. Bước đi quan trọng nhất là mở cuộc đối thoại điều tiết với Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và Hội đồng điều hành IFC về việc phân khu tài chính - thương mại - dịch vụ của FTZ Long Thành - Phước An nên có diện mạo như thế nào và Đồng Nai cần những cơ chế hỗ trợ gì để làm cho nó vận hành.

Cuộc đối thoại đó sẽ có sức thuyết phục cao nhất nếu được đóng khung như một yêu cầu mở rộng chức năng của chính sách quốc gia, chứ không phải một yêu cầu “ngoại lệ cho địa phương”. Đồng Nai không thể xin được cơ chế đứng ngoài khuôn khổ điều tiết tài chính của Việt Nam. Đồng Nai đang đề nghị khuôn khổ đó được vận dụng theo cách hỗ trợ đúng các chức năng kinh tế chuyên biệt mà địa phương đang xây dựng.

Có ba kiến nghị cụ thể có thể làm điểm tựa cho cuộc đối thoại này. Thứ nhất là một phân khu tài chính - thương mại - dịch vụ được xác định rõ trong FTZ, với lộ trình cấp phép minh bạch cho các tổ chức cung cấp tài trợ thương mại, bảo hiểm và dịch vụ ngân quỹ. Thứ hai là hướng dẫn về chuẩn tài trợ bằng chứng từ kho, đủ để các nhà vận hành logistics và đối tác ngân hàng của họ phát triển sản phẩm này ở quy mô thương mại. Thứ ba là đưa nhu cầu về tài chính xanh và tài chính chuyển đổi của Đồng Nai vào trong khung tài chính xanh của VIFC, qua đó tạo ra kết nối trực tiếp giữa kiến trúc IFC quốc gia và chương trình chuyển đổi công nghiệp của Đồng Nai.

Kiến trúc quốc gia: bổ trợ, không cạnh tranh

Mô hình phù hợp nhất cho Đồng Nai chính là đặt nút tài chính chuyên biệt này vào trong chính kiến trúc tài chính quốc gia mà Trung ương đã quyết định xây dựng. Việt Nam đã đầu tư một lượng vốn chính trị và điều tiết không nhỏ vào việc thiết lập VIFC. Những đề xuất cấp tỉnh nếu không làm rõ sẽ dễ bị nhìn nhận là làm phức tạp hoặc cạnh tranh với cấu trúc hiện có. Những đề xuất giúp mở rộng và làm sâu cấu trúc đó thì ngược lại có khả năng thu hút sự ủng hộ.

Mô hình ba nút là một cấu trúc hợp logic ở cấp quốc gia. TP.HCM tập trung thị trường vốn, ngân hàng đầu tư, quản lý quỹ và hạ tầng thể chế của một trung tâm tài chính quốc tế quy mô lớn. Đà Nẵng phát triển fintech, quản lý tài sản và đổi mới tài chính xanh trong một môi trường nhỏ hơn, linh hoạt hơn. Đồng Nai xây dựng hạ tầng giao dịch cho dòng hàng, tài chính công nghiệp, logistics và kinh tế sân bay.

Ba chức năng này không chồng lấn lên nhau. Chúng bổ trợ cho nhau. Một doanh nghiệp sản xuất trong khu công nghiệp Đồng Nai được tiếp cận tài trợ thương mại tại chỗ, mua bảo hiểm hàng hóa tại chỗ và quản trị ngoại hối thông qua bộ phận ngân quỹ hiện diện tại chỗ vẫn có thể huy động vốn dự án thông qua các định chế đặt ở TP.HCM. Các dịch vụ này mang tính bổ trợ chứ không thay thế nhau. Các định chế tài chính hoàn toàn có thể duy trì hoạt động thị trường vốn và đầu tư ở TP.HCM, trong khi đặt đội ngũ trade finance, logistics finance và supply chain operations gần nơi diễn ra hoạt động thực tế hơn.

Đó cũng chính là cách dịch vụ tài chính hiện đại mở rộng quy mô trong các vùng công nghiệp. Không phải bằng một khu trung tâm tài chính dày đặc duy nhất, mà bằng một mạng lưới các nút chuyên biệt được kết nối với nhau và với nền kinh tế vật chất mà chúng phục vụ. Cơ hội của Đồng Nai là trở thành nút đó của nền kinh tế hàng hóa miền Nam.

Câu chuyện của Đồng Nai vì thế không nằm ở việc có thêm một sân bay hay thêm một khu thương mại tự do. Điều quan trọng hơn là địa phương có tận dụng được những dòng chảy mới để hình thành năng lực giữ lại giá trị hay không. Trong bức tranh đó, một nút dịch vụ tài chính chuyên biệt có thể là lựa chọn để Đồng Nai bước từ vai trò tiếp nhận hạ tầng sang điều phối giá trị của nền kinh tế mới.

Từ thành phố hạ tầng sang nút dịch vụ tài chính: năm chuyển biến cấu trúc

Nếu được thiết kế đúng, nút dịch vụ tài chính chuyên biệt sẽ tạo ra năm chuyển biến cấu trúc cho Đồng Nai.

Thứ nhất, nó giúp Đồng Nai giữ lại phần lớn hơn của giá trị tài chính do các dòng hàng đi qua địa phương tạo ra. Khoảng cách giữa một thành phố công nghiệp xử lý hàng hóa và một thành phố vừa xử lý hàng hóa vừa tài trợ, bảo hiểm và điều phối các giao dịch quanh hàng hóa là rất lớn. Những thành phố đóng được khoảng cách này thường tạo ra mức giá trị gia tăng trên đầu người cao hơn đáng kể từ cùng một hoạt động vật lý.

Thứ hai, nó làm sâu thêm giá trị kinh tế của Long Thành và khu FTZ đang được đề xuất. Hạ tầng vật lý khi đi kèm hạ tầng tài chính sẽ thu hút một lớp nhà đầu tư và nhà vận hành khác với hạ tầng vật lý đứng một mình. Các doanh nghiệp logistics hàng hóa, nhà vận hành kho vận bên thứ ba và nhà sản xuất công nghệ cao đều hưởng lợi từ việc có thể tiếp cận tài trợ thương mại, bảo hiểm và dịch vụ tuân thủ ngay tại nơi họ hoạt động. Sự hiện diện của các dịch vụ này là một yếu tố trong lựa chọn địa điểm đầu tư.

Thứ ba, nó làm mạnh hơn vị thế của Đồng Nai trong thu hút FDI chất lượng cao. Các nhà đầu tư trong sản xuất xanh, kỹ thuật chính xác và dược phẩm ngày càng cần sự bảo đảm rằng các dịch vụ tài chính họ cần có mặt đủ gần khu sản xuất. Một nút dịch vụ tài chính chức năng sẽ làm giảm ma sát cho đúng những nhóm FDI mà Việt Nam hiện đang cạnh tranh quyết liệt để thu hút.

Thứ tư, nó cung cấp cơ chế tài chính cho chiến lược hydrogen và công nghiệp xanh của Đồng Nai. Chính quyền tỉnh đã xác lập cam kết đối với phát triển công nghiệp carbon thấp. Nếu thiếu công cụ tài chính, cam kết đó sẽ khó đi xa hơn mức định hướng. Tài chính chuyển đổi xanh, tín dụng liên kết bền vững và hỗ trợ tuân thủ CBAM là những công cụ biến chiến lược thành dòng vốn thực tế.

Thứ năm, và có lẽ là quan trọng nhất, nó giúp Đồng Nai xác lập bản sắc của một thành phố trực thuộc Trung ương biết điều phối và giữ lại giá trị, thay vì chỉ tiếp nhận hạ tầng. Một thành phố có sân bay lớn, cảng lớn và khu công nghiệp dày đặc là điều ấn tượng. Nhưng một thành phố đồng thời tài trợ cho các dòng hàng qua những tài sản đó, bảo hiểm cho hàng hóa đi qua đó, và hỗ trợ các doanh nghiệp vận hành trong hệ sinh thái đó là một loại chủ thể kinh tế hoàn toàn khác. Đó là bước chuyển mà Đồng Nai đang có cơ hội thực hiện.

Chương trình hành động ngay lập tức

Có bốn việc nên bắt đầu ngay từ bây giờ, trước khi FTZ được phê duyệt và trước khi sân bay đi vào vận hành đầy đủ.

Việc thứ nhất là mở đối thoại điều tiết chính thức với Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và Hội đồng điều hành IFC về ý tưởng phân khu tài chính - thương mại - dịch vụ trong FTZ Long Thành - Phước An. Cuộc đối thoại này phải được trình bày như một phần kéo dài của chính sách quốc gia, không phải như một sáng kiến riêng của địa phương. Nó cần đi kèm một đề xuất chi tiết về lộ trình cấp phép, phạm vi hoạt động được phép và cấu trúc quản trị của phân khu này.

Việc thứ hai là khảo sát thị trường với các định chế tài chính đã có mặt tại Thành phố Đồng Nai và TP.HCM. Cần hỏi trực tiếp các ngân hàng, doanh nghiệp bảo hiểm và đơn vị cung cấp logistics finance rằng họ có sẵn sàng đặt các bộ phận chuyên trách tại Đồng Nai hay không nếu khuôn khổ hỗ trợ được thiết lập. Cuộc khảo sát này sẽ hoặc xác nhận giả định về cầu thị trường, hoặc chỉ ra những điều kiện bổ sung cần phải tạo ra.

Việc thứ ba là phối hợp sớm với cơ quan điều hành VIFC-HCMC. Mô hình của Đồng Nai chỉ có thể vận hành trơn tru về mặt thể chế nếu TP.HCM nhìn thấy nó như một cấu phần bổ trợ chứ không phải một “đối thủ cạnh tranh”. Một cuộc trao đổi sớm với TP.HCM về cách một nút dịch vụ tài chính tại Đồng Nai có thể kết nối và hỗ trợ cho hệ sinh thái VIFC là bước đi hợp lý về chiến lược và nhiều khả năng sẽ giảm đáng kể ma sát với các nhà hoạch định chính sách ở cấp quốc gia.

Việc thứ tư là định hình rõ thiết chế tổ chức. Cụm dịch vụ tài chính này cần có một hình thức thể chế rõ ràng: là một phân khu chuyên biệt trong FTZ với ban quản lý riêng, là một cơ quan xúc tiến dịch vụ tài chính cấp thành phố, hay là một mô hình khác. Hình thức thể chế sẽ quyết định Đồng Nai cần xin cơ chế gì và cần xây dựng năng lực quản trị gì. Quyết định này không thể bị trì hoãn cho đến sau khi FTZ được phê duyệt.

Câu chuyện ở đây không nằm ở thuật ngữ trung tâm tài chính. Câu chuyện nằm ở việc Đồng Nai có muốn đi từ một thành phố chỉ tiếp nhận hạ tầng lớn sang một thành phố điều phối và giữ lại giá trị do những hạ tầng đó tạo ra hay không. “Nút dịch vụ tài chính chuyên biệt”, nếu được thiết kế đúng và triển khai theo đúng trình tự, chính là cách để Đồng Nai thực hiện bước chuyển đó.

Tác giả: Huỳnh Hồ Đại Nghĩa (Chuyên gia Chính sách công, Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia TP.HCM) và Tyler B. McElhaney (Country Head - Việt Nam - Apex Group)