Chỉnh sửa gen mở hướng mới phòng trừ bệnh vàng lá trên cây chuối

Ngày 13/12, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Báo Nông nghiệp và Môi trường và Viện Nghiên cứu Rau quả, phối hợp tổ chức Diễn đàn "Giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng hại chuối".

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, chuối là một trong những cây ăn trái chủ lực của nước ta. Đến năm 2025, ước tính diện tích chuối cả nước là 163,5 nghìn ha, sản lượng ước đạt 2,75 triệu tấn. Chuối hiện là một trong những loại trái cây xuất khẩu hàng đầu. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu chuối là 371,9 triệu USD, đứng thứ 4 sau sầu riêng, thanh long và dừa.

Chưa tương xứng với tiềm năng vốn có

PGS.TS Lê Quốc Doanh - Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam cho biết - cho biết năm 2022, Bộ đã ban hành Đề án Phát triển cây ăn quả chủ lực đến năm 2025 và 2030. Theo Đề án này, đến năm 2030, diện tích chuối cả nước từ 165 - 175 nghìn ha, sản lượng 2,6 - 3 triệu tấn.

Dù xuất khẩu chuối mang về cho Việt Nam hàng trăm triệu USD. Tuy nhiên, ông Doanh nhận định, con số này chưa tương xứng với quy mô sản xuất và tiềm năng của cây chuối, đặc biệt khi so sánh với các quốc gia trong khu vực đã xây dựng được chuỗi giá trị chuối xuất khẩu ổn định, gắn với tiêu chuẩn chất lượng và kiểm soát dịch bệnh nghiêm ngặt.

Tại diễn đàn, ông Nguyễn Quốc Mạnh - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - nhận định việc tổ chức sản xuất chuối chưa thực sự tốt, quy mô sản xuất chuối nhỏ lẻ, manh mún. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu (khô hạn, xâm nhập mặn,..), tình hình sâu bệnh hại ảnh hưởng chất lượng. Cơ sở hạ tầng sản xuất tập trung chưa đáp ứng tốt. Việc bảo quản, sơ chế, đóng gói đang được cải thiện, nhưng vẫn ở quy mô nhỏ.

Cũng theo ông Mạnh, thông tin thị trường đến với người sản xuất còn hạn chế, giá cả biến động khó lường, đặc biệt với các lô hàng chưa đủ điều kiện xuất khẩu nên giá bán thiếu ổn định. Ngoài ra, các rào cản kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu, nhất là yêu cầu về kiểm dịch thực vật và dư lượng hóa chất an toàn thực phẩm, cũng tạo áp lực không nhỏ cho người trồng và doanh nghiệp.

Thách thức từ bệnh vàng lá Panama

Tại diễn đàn, TS Trần Ngọc Hùng - Bộ môn Công nghệ Sinh học, Viện Nghiên cứu rau quả - cho biết sự phát triển của cây chuối Việt Nam đang gặp một số thách thức không nhỏ, nhất là dịch bệnh Panama.

Bệnh Panama (hay bệnh héo Fusarium) là một loại bệnh lây nhiễm trên chuối, gây ra bởi nấm Fusarium oxysporum f. sp. Cubense (Foc). Loại nấm bệnh này có khả năng kháng rất cao so với các loại thuốc trừ nấm và giải pháp để kiểm soát thường gói gọn trong việc vệ sinh khử trùng dịch tễ.

Bệnh được ghi nhận lần đầu tiên tại Panama, sau đó bùng phát sang các nước lân cận ở phía Bắc như Costa Rica, Guatemala và các nước ở phía Nam như Colombia và Ecuador, gây ra một cơn khủng hoảng nghiêm trọng trong ngành chuối vào thập niên 50 của thế kỷ trước. Tại thời điểm đó, dịch bệnh gây ra cho giống chuối thương mại Gros Michel là chủng Tropical Race 1 (TR1).

Sau đó, giống chuối Gros Michel được thay thế bởi giống chuối tiêu/già (Cavendish), tuy nhiên, giống chuối Cavendish lại bị đe dọa bởi chủng Tropical Race 4 (TR4) tại hầu hết các quốc gia trồng chuối trên thế giới hiện nay.

TS Trần Ngọc Hùng cho biết, tại Việt Nam, nhiều vùng trồng chuối tiêu đã bị hủy diệt hoàn toàn, nông dân phải thay bằng cây trồng khác. Theo kết quả điều tra bệnh héo vàng trên chuối tiêu của cục Bảo vệ thực vật từ 10/2018-1/2019 tại 12 tỉnh với tổng số 863 điểm điều tra cho thấy 246 điểm đã xuất hiện TR4.

Để ứng phó với bệnh Panama, giải pháp hiệu quả nhất hiện nay là phát triển giống chuối có khả năng kháng bệnh. Trong Chương trình giống quốc gia đến 2025 và tầm nhìn đến năm 2030, về giống chuối, đã xác định: Ưu tiên phát triển giống chuối có năng suất cao, chất lượng tốt, kháng bệnh (nhất là bệnh vàng lá Panama).

Trong thời gian qua, công tác chọn tạo giống chuối kháng bệnh Panama đã được quan tâm, đẩy mạnh ở Việt Nam. Đến nay, đã có một số giống qua thử nghiệm đã chứng tỏ được khả năng kháng bệnh Panama với tỷ lệ cao, mà điển hình là các giống UNI 126 của Unifarm, Furi 5 của Viện Nghiên cứu Rau quả.

Hóa học chỉ đóng vai trò hỗ trợ

TS Mary Grace B. Saldajeno - chuyên gia của Tập đoàn Dole - cho biết bệnh héo vàng chuối (Panama) đang là thách thức nghiêm trọng nhất đối với ngành chuối toàn cầu, trong đó có các vùng trồng của Dole tại Philippines và Việt Nam.

Tại Dole Philippines, bệnh héo vàng do Fusarium được chính thức ghi nhận từ năm 2008. Đến năm 2012, số cây nhiễm bệnh định kỳ khoảng 10.000 cây. Con số này tăng mạnh và đến cuối năm 2018 đạt mức cao nhất, khoảng 60.000 ca trên toàn bộ các chi nhánh.

Trước thực tế đó, Tập đoàn Dole áp dụng chiến lược quản lý tổng hợp. Theo bà, trọng tâm là phòng ngừa và loại trừ sớm: đào tạo kỹ năng nhận diện triệu chứng, nhổ bỏ và tiêu hủy cây bệnh, sử dụng cây giống sạch bệnh được nhân bằng nuôi cấy mô, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp kiểm dịch và an ninh sinh học để ngăn chặn TR4 lây lan.

Các biện pháp canh tác được triển khai đồng bộ, bao gồm sử dụng các dòng chuối có khả năng chống chịu (từ biến dị soma, chọn lọc tự nhiên, lai tạo tăng tốc hoặc gây đột biến), tăng cường vệ sinh đồng ruộng, quản lý nước và hệ thống thoát nước tại vùng dễ úng. Việc sử dụng vật liệu phủ hữu cơ và compost có tính ức chế giúp cải thiện hệ vi sinh vật đất cũng được chú trọng.

Bên cạnh đó là các biện pháp cơ học - vật lý như khử trùng dụng cụ, thiết bị, lắp đặt bể rửa chân, bể khử trùng bánh xe và các chốt kiểm soát an ninh sinh học. Kiểm soát sinh học được tăng cường thông qua bổ sung vi sinh vật có lợi và sử dụng các sản phẩm sinh học thương mại. Hóa học chỉ đóng vai trò hỗ trợ, chủ yếu phục vụ vệ sinh, an toàn sinh học và cải tạo đất để tạo điều kiện bất lợi cho nấm TR4.

Về lâu dài, TS. Mary Grace B. Saldajeno cho rằng, phát triển giống chuối kháng bệnh là hướng đi then chốt. Hiện nay, các phương pháp như biến dị soma, lai tạo truyền thống, gây đột biến, lai tạo tăng tốc và chỉnh sửa gen đang được triển khai trên toàn cầu.

"Việc chỉnh sửa gen được xem là bước tiến quan trọng nhờ khả năng thay đổi có mục tiêu gen của cây mà không đưa gen lạ vào, giúp tăng khả năng kháng bệnh và thích ứng với biến đổi khí hậu", TS Mary Grace B. Saldajeno nhận định.