Dự luật mang tên Khuyến khích Mặc cả Tin tức (News Bargaining Incentive - NBI) được đánh giá là một trong những bước đi pháp lý mạnh tay nhất của một quốc gia nhằm tái cân bằng quyền lực giữa ngành truyền thông và các tập đoàn công nghệ toàn cầu (Big Tech). Dự kiến, dự luật sẽ được đệ trình lên Quốc hội Australia trong kỳ họp mùa đông và áp dụng từ năm tài chính 2025-2026 (bắt đầu từ 1/7).

Bịt "lỗ hổng" né thuế của Big Tech

Theo dự thảo, các công ty cung cấp dịch vụ mạng xã hội hoặc tìm kiếm có doanh thu nội địa tại Australia vượt quá 250 triệu AUD (khoảng 179,3 triệu USD) sẽ rơi vào tầm ngắm. Những cái tên đầu tiên bị điểm danh là Meta (công ty mẹ Facebook), Google và TikTok.

Theo cơ chế của NBI, các nền tảng sẽ bị áp mức thuế 2,25% trên doanh thu nội địa. Tuy nhiên, chính sách này được thiết kế theo hướng "khuyến khích hợp tác": nếu các Big Tech chủ động ký kết thỏa thuận thương mại với các cơ quan báo chí, nghĩa vụ tài chính của họ sẽ được giảm trừ mạnh, mức thuế thực tế có thể giảm xuống chỉ còn 1,5% hoặc được miễn trừ tới 150-170% tùy theo mức độ hợp tác.

Đáng chú ý, dự luật NBI ra đời nhằm khắc phục "lỗ hổng" của Bộ luật Thương lượng Truyền thông Tin tức năm 2021. Trước đây, các nền tảng như Meta từng lách luật bằng cách chặn hoàn toàn tab "tin tức" hoặc gỡ bỏ các bài báo khỏi hệ sinh thái của mình để từ chối trả tiền (Meta đã rút khỏi các thỏa thuận trị giá 70 triệu USD cách đây 2 năm). Với NBI, con đường "rút lui" này bị chặn đứng: Các nền tảng vẫn sẽ bị đánh thuế bất kể họ có cho phép hiển thị nội dung tin tức trên nền tảng hay không.

Riêng các dịch vụ Trí tuệ nhân tạo (AI) tạm thời không nằm trong phạm vi điều chỉnh của luật này và sẽ được quản lý bởi một khung pháp lý riêng biệt về bản quyền trong tương lai.

Tiền thuế sẽ chảy thẳng về các tòa soạn

Thủ tướng Australia Anthony Albanese khẳng định, báo chí chất lượng là "yếu tố cốt lõi của một nền dân chủ lành mạnh". Ông nhấn mạnh số tiền thu được từ NBI không dùng để nộp vào ngân sách nhà nước.

"Toàn bộ số tiền ước tính 200–250 triệu AUD sẽ được phân bổ lại cho các cơ quan báo chí - những người trực tiếp sản xuất nội dung," ông Albanese cho biết. Quá trình phân bổ sẽ dựa trên số lượng nhà báo toàn thời gian mà các tòa soạn tuyển dụng, trong đó có cơ chế "trọng số" ưu tiên dòng tiền cho các đơn vị báo chí nhỏ, báo chí địa phương vùng nông thôn hoặc đại diện cho cộng đồng thiểu số.

Bộ trưởng Truyền thông Anika Wells bổ sung: "Hơn một nửa người dân Australia hiện lấy tin tức trực tiếp từ Facebook, TikTok và Google. Các nền tảng đã dùng tin tức để làm phong phú dữ liệu, giữ chân người dùng và thúc đẩy doanh thu quảng cáo. Việc họ phải đóng góp trở lại cho báo chí là hoàn toàn hợp lý".

Như dự đoán, các ông lớn công nghệ lập tức lên tiếng phản đối. Đại diện Google gọi đây là một "loại thuế mới không cần thiết", bỏ qua các thỏa thuận hiện có và hiểu sai cách vận hành của thị trường quảng cáo. Trong khi đó, Meta cảnh báo dự luật chỉ tạo ra "một ngành tin tức phụ thuộc vào chương trình trợ cấp của chính phủ", đồng thời khẳng định quan điểm cho rằng Meta "lấy" nội dung từ các nhà xuất bản là sai lầm, bởi chính các báo cũng hưởng lợi nhờ lượng truy cập từ mạng xã hội.

Ở chiều ngược lại, các tập đoàn truyền thông lớn nhất Australia như ABC, News Corp, Nine và Guardian Australia đã ra tuyên bố chung hối thúc Quốc hội sớm thông qua luật, gọi đây là bước đi sống còn để bảo vệ sự bền vững của báo chí.

Chính sách cứng rắn của Australia cũng đối diện với rủi ro ngoại giao. Mỹ - quốc gia "quê nhà" của Google và Meta - thường xuyên phản đối các chính sách thuế dịch vụ số của nước ngoài. Chính quyền Washington từng nhiều lần phát tín hiệu dọa áp thuế trả đũa đối với các quốc gia theo đuổi chính sách tương tự (như trường hợp của Anh gần đây).

Phản hồi về sức ép này, Thủ tướng Albanese tuyên bố cứng rắn: "Australia là một quốc gia có chủ quyền. Chúng tôi đưa ra quyết định dựa trên lợi ích quốc gia của chính mình".

“

Cuộc chiến toàn cầu giữa báo chí và nền tảng số
Australia không đơn độc trong nỗ lực buộc Big Tech trả tiền cho báo chí. Tuy nhiên, kết quả tại các quốc gia trên thế giới đang có sự phân hóa:
Canada: Đạo luật năm 2023 khiến Meta phản kháng bằng cách chặn hoàn toàn tin tức trên Facebook và Instagram tại nước này.
EU: Đã ban hành khung quy định, nhưng việc thực thi thiếu đồng bộ giữa các quốc gia thành viên.
Nam Phi: Đang áp dụng cách tiếp cận mềm mỏng hơn khi cơ quan quản lý đứng ra làm trung gian, giúp đem về khoảng 40 triệu USD từ Google, Meta, TikTok và Microsoft cho báo chí địa phương trong 5 năm tới.