Ngày 12-5, Ủy ban sông Mê Kông Việt Nam tổ chức Hội thảo tham vấn Dự án thủy điện Pắc Beng của Lào trên dòng chính sông Mê Kông tại TP Cần Thơ. Hội thảo tham vấn ý kiến của các chuyên, các sở, ngành của các tỉnh phía Nam.
Toàn cảnh hội thảo tham vấn thủy điện Pắc Beng của Lào tại Cần Thơ ngày 12-5. Ảnh: N.NAM
Việt Nam quan ngại sâu sắc
Bộ Trưởng Bộ TN&MT, Chủ tịch Ủy ban sông Mê Kông Việt Nam Trần Hồng Hà cho biết thời gian gần đây tình hình khai thác nguồn nước dòng chính sông Mê Kông ngày càng gia tăng. Các nước Trung Quốc, Lào, Thái Lan đang tập trung xây dựng các dự án thủy điện.
Là quốc gia cuối nguồn sông Mê Kông, Việt Nam theo dõi đặc biệt với sự quan tâm đặc biệt và quan ngại sâu sắc trước việc các quốc gia đầu nguồn xây dựng đập thủy điện. Việc xây dựng đập thủy điện cùng với biến đổi khí hậu đã tác động kép lên toàn bộ ĐBSCL mà đỉnh điểm là xâm nhập mặn năm 2016 và sạt lở khắp nơi ở ĐBSCL, đặc biệt nhất là ở Vàm Nao (An Giang hồi cuối tháng 4 vừa qua).
Theo Bộ trưởng Trần Hồng Hà, mục tiêu và định hướng là tham vấn về khoa học và pháp lý để có kiến nghị đảm bảo lợi ích tổng thể, kinh tế, môi trường và xã hội, hài hóa lợi ích cộng đồng của nước bạn và Việt Nam. Góp ý về khoa học và pháp lý, lợi ích các nhóm cộng đồng giữa Lào với Việt Nam. Tham vấn này sẽ được báo cáo lên Chính phủ và được đưa ra tại các phiên họp của ủy hội sông Mê Kông quốc tế.
Công trình thủy điện Pắc Beng nằm hoàn toàn trên lãnh thổ Lào, thuộc huyện Pắc Beng, tỉnh Oudomxay. Vị trí xây dựng công trình tại Km 2.188 cách thành phố Vientiane 610 km về phía thượng lưu và cách biên giới Việt Nam 1.933 km. Pắc Beng là một trong 11 đập thủy điện trên dòng chính sông Mê Kông.
Kiến nghị tạm hoãn xây đập Pắc Beng
Tại hội thảo, nhiều ý kiến các chuyên gia đã bày tỏ quan điểm đề nghị Chính phủ có ý kiến với nước bạn Lào tạm hoãn thực hiện dự án thủy điện Pắc Beng, kéo dài thời gian tham vấn cho đến khi các con số kỹ thuật đưa ra đảm bảo yêu cầu để đánh giá tác động.
GS Nguyễn Ngọc Trân thông tin dự án Pắc Beng nằm trong vùng động đất mạnh nhưng không thấy báo cáo đánh giá tác động an toàn đập ra sao. Ảnh: N.NAM
GS Nguyễn Ngọc Trân nhận xét dự án thủy điện Pắc Beng có các vấn đề là thiếu số liệu, chuỗi số liệu quá ngắn so với các thời gian sử dụng của đập, không tính đến các đập thủy điện của Trung Quốc, không rõ vấn đề an toàn đập đối với động đất có an toàn với đập trong vùng không, không tính đến tác động địa chất trong không gian và theo thời gian…
Theo GS Nguyễn Ngọc Trân sạt lở ở ĐBSCL là do tích lũy trầm tích thiếu, nguy cơ ĐBSCL bị xâm thực, sụt lún là rõ. Một đập thủy điện hoạt động trăm năm chứ không phải 20 năm nên phải đánh giá xem tác động biến đổi khí hậu như thế nào, tích lũy trầm tích, phù sa như thế nào.
Dự án Pắc Beng lấy số liệu trong một thời gian rất ngắn, chỉ có sáu năm để nghiên cứu, so với vòng đời của một đập thủy điện không có nghĩa lý gì hết, không đủ độ tin cậy để xây một đập lâu dài. Số liệu là vấn đề sống còn mà số liệu đầu vào không đáng tin thì đầu ra cũng không đáng tin.
Ngoài ra, GS Trân cũng thông tin đập Pắc Beng nằm trong vùng động đất hoạt động rất mạnh, chu kỳ động đất 10-20 năm là 5-6 độ Richter, chu kỳ động đất 50 năm thì 7 độ Richter. Gần với Pắc Beng thì nhiều địa phương đã ghi nhận các trận động đất từ 6-7 độ Richter. Do đó, vấn đề động đất đối với an toàn đập rất quan trọng mà báo cáo chưa nói tới. Trên dòng Mê Kông Lào xây dựng đập dây chuyền thì xảy ra động đất thì sẽ đổ vỡ dây chuyền…
“Tôi đề nghị bạn Lào hoãn xây dựng đập để làm báo cáo đánh giá tác động toàn diện, đầy đủ hơn để trình các quốc gia trong khu vực. Các bạn vẫn làm nhưng phải xây dựng báo cáo toàn diện và đầy đủ hơn” - GS Trân nói.
TS Vũ Ngọc Long (Viện Sinh thái học miền Nam) cho rằng mối liên quan tác động xuyên biên giới giữa dự án này với vùng biển Việt Nam chưa được đặt ra. Trong khi đó ĐBSCL được hình thành từ hàng triệu năm do phù sa sông Mê Kông. ĐBSCL sẽ bị sụt lún khi không còn phù sa ở sông chính nữa. Bài toán biến đổi khí hậu sẽ xảy ra nhanh hơn, nặng nề hơn khi các đập thủy điện lần lượt chặn dòng sông chính. Do đó, báo cáo dự án nên bổ sung nghiên cứu vấn đề xuyên biên giới với Việt Nam, nhất là về tác động sinh thái biển.
ThS Nguyễn Hữu Thiện góp ý tại hội thảo. Ảnh: N.NAM
ThS Nguyễn Hữu Thiện (ĐH Cần Thơ, chuyên gia độc lập) cho biết vụ sạt lở nghiêm trọng ở Vàm Nao (An Giang) không phải vấn đề riêng lẻ mà đó là vấn đề chung, có nguyên do thiếu hụt bùn, cát từ dòng sông chính. Đánh giá tác động của Pắc Beng phải để trong bối cảnh chung 11 đập sẽ được xây dựng trên dòng sông Mê Kông.
Theo ThS Thiện, tác động chính của đập Pắc Beng là phù sa và bùn cát. Đây là tác động số 1. Báo cáo đưa ra biện pháp giảm thiểu, xả cát nhưng ông Thiện cho rằng: “Tôi không tin vì không thuyết phục được, năng lượng dòng sông không đủ để tải phù sa xuống”. Ngoài ra, ông Thiện cũng cho rằng việc xây đập thủy điện này sẽ tác động đến nguồn lợi thủy sản biển do phù sa, dinh dưỡng từ sông Mê Kông chảy ra biển đã bị chặn lại phía thượng nguồn.
Về dòng chảy, ông Thiện cho rằng báo cáo chưa phân tích những năm đặc biệt khô hạn giống như năm 2016 vừa qua và khi có 11 đập thì mặn sẽ lên tới đâu?
