Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử và mạng xã hội đã mở ra kỷ nguyên tiêu dùng trực tuyến tiện lợi. Tuy nhiên, sự gia tăng này kéo theo một hệ lụy đáng lo ngại đó là hàng giả, hàng nhái xuất hiện tràn lan.
Thời gian qua, cơ quan chức năng liên tục triệt phá nhiều đường dây sản xuất, kinh doanh thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, dầu gội, sữa tắm... giả mạo thương hiệu nổi tiếng. Những vụ việc này đặt ra câu hỏi: Người tiêu dùng phải làm gì và có quyền gì khi mua phải hàng giả?
Trách nhiệm của người bán và sàn thương mại điện tử
Trao đổi với PV báo Pháp Luật TP.HCM, luật sư Nguyễn Minh Trí (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho biết: Pháp luật Việt Nam, từ Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa, Luật Sở hữu trí tuệ, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự đến các nghị định hướng dẫn thi hành, đã đã quy định đầy đủ cơ chế để bảo vệ người tiêu dùng.
Các trường hợp hàng giả mới bị phanh phui
- Đầu tháng 11, cơ quan công an xác định dầu gội phủ bạc Natural Black Hair Colorant của Công ty cổ phần Vinamake là hàng giả. Trước đó, hồi tháng 10-2025, ba sản phẩm của công ty này cũng được cơ quan công an xác định là hàng giả, gồm Dầu gội đầu DR. Hair Ginger Shampoo, Dầu gội đầu DR. Ginger Shampoo, dung dịch vệ sinh phụ nữ nano bạc hương nước hoa.
- Trong ba ngày đầu tháng 11-2025, lực lượng Quản lý thị trường tỉnh Quảng Ninh phát hiện, thu giữ số lượng lớn hàng giả và thực phẩm chức năng nhập lậu là viên nang An Cung ngưu Hoàng Nam Dương.
Theo đó, tổ chức, cá nhân sản xuất hoặc kinh doanh phải đảm bảo chất lượng, nguồn gốc, thông tin trung thực về sản phẩm và bồi thường thiệt hại kể cả khi không có lỗi nếu hàng hoá có khuyết tật.
Đặc biệt, trong thời đại số, trách nhiệm của sàn thương mại điện tử càng trở nên quan trọng. Phát biểu tại họp báo Chính phủ ngày 8-11, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết: Các sàn phải kiểm soát nguồn gốc hàng hóa; yêu cầu hóa đơn, chứng từ, kiểm tra khi giao nhận, bồi hoàn cho người tiêu dùng và gỡ bỏ gian hàng vi phạm trong 24 giờ. Đây là bước tiến lớn trong việc bảo vệ người mua trên môi trường trực tuyến.
Người tiêu dùng được pháp luật bảo vệ như thế nào?
Theo luật sư Nguyễn Minh Trí, người tiêu dùng không phải chứng minh lỗi của người bán hay nhà sản xuất mà chỉ cần chứng minh thiệt hại và mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại và việc sử dụng sản phẩm.
Người tiêu dùng có các quyền: Được đảm bảo an toàn về tính mạng, sức khỏe, tài sản; yêu cầu bồi thường khi sản phẩm có khuyết tật hoặc sai chất lượng; khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hoặc nhờ tổ chức xã hội đại diện bảo vệ quyền lợi. Đặc biệt, nhóm người dễ bị tổn thương như trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi được pháp luật bảo vệ ở mức cao hơn.
Vậy cần làm gì khi phát hiện hàng giả? Đầu tiên, cần giữ lại chứng cứ (hóa đơn, hình ảnh, video, tem nhãn, kết quả giám định. Tiếp đó nên thương lượng với người bán để yêu cầu đổi trả hoặc bồi thường. Nếu không đạt được thoả thuận, cần khiếu nại tới cơ quan quản lý thị trường, tổ chức bảo vệ người tiêu dùng hoặc trình báo công an.
Khi cần thiết, người tiêu dùng có thể đi kiện để đòi quyền lợi. Thời hiệu khởi kiện là 3 năm kể từ ngày quyền lợi bị xâm phạm theo Điều 588 Bộ luật Dân sự 2015.
Cơ hội khởi kiện của người tiêu dùng
Khi các vụ việc nổi bật (như sản xuất hàng giả quy mô lớn) bị phanh phui, người tiêu dùng ngay lập tức có lợi thế pháp lý đáng kể. Bởi thông thường cơ quan điều tra sẽ trực tiếp giám định, phân tích và xác lập yếu tố pháp lý quan trọng nhất: xác định sản phẩm là hàng giả theo định nghĩa của pháp luật. Người tiêu dùng chỉ còn phải chứng minh thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả giữa việc sử dụng sản phẩm và hậu quả. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí, thời gian và rủi ro pháp lý.
Ngoài ra, những vụ việc lớn với số lượng bị hại đáng kể còn mở ra khả năng khởi kiện tập thể hoặc yêu cầu tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đứng ra đại diện khởi kiện. Phương thức này giúp tăng tính thuyết phục và tạo sức ép lớn hơn đối với bị đơn. Sự phối hợp giữa tố tụng hình sự và dân sự trong các vụ việc nổi bật tạo nên cơ hội rõ ràng để người tiêu dùng chủ động đòi bồi thường.
Tuy nhiên, hiệu quả của hệ thống phụ thuộc rất lớn vào mức độ chủ động của chính người tiêu dùng. Người tiêu dùng cần mạnh dạn tố cáo, khiếu nại, thu thập chứng cứ và khởi kiện khi cần thiết. Việc tích cực sử dụng công cụ pháp lý không chỉ bảo vệ bản thân mà còn góp phần tạo làm trong sạch thị trường và củng cố niềm tin xã hội.
Luật sư NGUYỄN MINH TRÍ (Đoàn Luật sư TP.HCM)
