Từ ngày 26 đến 29-4, Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 30 diễn ra tại thủ đô Manila (Philippines). Từ bản dự thảo tuyên bố chung mới nhất Reuters thu thập được, Reuters cho biết các nước thành viên đã thay đổi một số nội dung câu chữ trong tuyên bố chung sẽ được công bố vào ngày bế mạc (29-4). Theo đó, tuyên bố chung hội nghị sẽ đề cập đến việc cải tạo, xây dựng đảo nhân tạo và quân sự hóa biển Đông.
Bản dự thảo tuyên bố chung trước được công bố nội bộ ASEAN ngày 27-4 không có cụm từ “cải tạo đất và quân sự hóa” - vốn được đề cập trong tuyên bố chung thông qua năm ngoái ở Lào. Và bốn nước thành viên ASEAN đã không đồng ý việc bỏ qua này trong bản tuyên bố chung năm nay. ASEAN đề cập đến biển Đông nhưng không nhắc cụ thể tên Trung Quốc (TQ).
Theo Reuters, bước đi này sẽ làm TQ thất vọng. Vì trước đó các đại diện đại sứ quán TQ ở Philipines đã tìm cách gây ảnh hưởng lên nội dung tuyên bố chung bằng cách vận động các quan chức Philippines, Reuters dẫn hai nguồn tin ngoại giao ASEAN cho biết.
Phía TQ cũng đã vận động để bản tuyên bố này không nhắc tới phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực bác tuyên bố chủ quyền "đường lưỡi bò" của TQ ở biển Đông, theo các nguồn tin ngoại giao. Reuters cho biết đã liên lạc với đại sứ quán TQ ở Philippines để xin bình luận nhưng không thành.
Bản dự thảo cuối cùng chưa được thống nhất, tuy nhiên bước thay đổi này cho thấy ASEAN đã thể hiện sự phản đối với các động thái vận động của TQ để ASEAN không bàn đến hay nhắc đến vấn đề biển Đông trong tuyên bố chung.
Đá Subi thuộc quần đảo Trường Sa của Việt Nam bị TQ chiếm đóng trái phép. Ảnh: REUTERS chụp ngày 21-4
Reuters dẫn ý kiến một số nhà ngoại giao ASEAN rằng từ thay đổi này cũng có thể thấy mối quan hệ hữu hảo giữa Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte, chủ trì hội nghị ASEAN lần này, với TQ có thể không đủ để gây ảnh hưởng lên quan điểm của Philippines cũng như ASEAN.
Ngày 27-4, ông Duterte nói thật vô nghĩa nếu ASEAN làm áp lực với TQ về các hoạt động của nước này ở biển Đông. Trước đó, ông Duterte cũng cho biết sẽ không làm áp lực buộc TQ tuân thủ phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực.
Dù thế, ý chí của ông Duterte không hẳn là ý chí của toàn bộ chính phủ Philippines. Hai tháng trước, Ngoại trưởng nước này Perfesto Yasay cho biết ông và các đồng sự ASEAN “rất lo ngại” việc TQ triển khai các hệ thống vũ khí trên biển Đông, xem đó là bước đi “quân sự hóa khu vực”.
ASEAN và TQ hy vọng sẽ đạt được thỏa thuận khung thành lập Bộ Quy tắc ứng xử trên biển Đông (COC) trong năm nay sau 15 năm bắt tay vào đàm phán, soạn thảo. Tuy nhiên, nhiều nhà ngoại giao ASEAN nghi ngờ sự chân thành của TQ trong vấn đề này và liệu ASEAN có đủ ảnh hưởng để buộc TQ cùng thống nhất COC.
Hội nghị thượng đỉnh ASEAN năm nay diễn ra trong bối cảnh khu vực đang có nhiều biến động, chưa xác định được hướng đi của Mỹ tại khu vực, liệu Mỹ có tiếp tục duy trì sức mạnh ở khu vực để làm đối trọng với TQ hay không.
