Trong quá trình hoàn thiện pháp luật thi hành án hình sự, việc bảo đảm quyền con người của phạm nhân cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với yêu cầu quản lý giam giữ và bảo đảm an ninh, trật tự tại cơ sở giam giữ.

Gần đây, dự thảo của cơ quan có thẩm quyền đề xuất cho phép phạm nhân được liên lạc với thân nhân bằng hình thức kết nối hình ảnh và âm thanh (gọi video hoặc thăm gặp trực tuyến), miễn phí một lần mỗi tháng với thời lượng tối đa 10 phút. Đề xuất này phản ánh xu hướng đổi mới phương thức quản lý giam giữ theo hướng nhân văn, đồng thời phù hợp với yêu cầu ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý nhà nước.

Bài học từ thế giới

Việc duy trì liên lạc giữa phạm nhân và gia đình có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình giáo dục, cải tạo và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng sau khi chấp hành xong hình phạt. Tuy nhiên, trong thực tiễn, các hình thức liên lạc truyền thống như gặp trực tiếp, gửi thư hoặc gọi điện thoại vẫn tồn tại những hạn chế nhất định, đặc biệt đối với những trường hợp thân nhân sinh sống xa cơ sở giam giữ hoặc có điều kiện kinh tế khó khăn. Trong bối cảnh đó, việc bổ sung hình thức liên lạc bằng hình ảnh và âm thanh có thể góp phần tăng cường sự kết nối giữa phạm nhân và thân nhân, qua đó nâng cao hiệu quả của công tác giáo dục, cải tạo.

Kinh nghiệm của một số quốc gia cho thấy việc cho phép người bị giam giữ liên lạc bằng video với thân nhân đã được triển khai ở nhiều mức độ khác nhau.

Tại Hoa Kỳ, hình thức thăm gặp bằng video được áp dụng khá phổ biến trong hệ thống nhà tù liên bang và địa phương, song thường được xem như một dịch vụ liên lạc trong trại giam và có thể phát sinh chi phí theo thời lượng cuộc gọi. Vì vậy, cơ quan quản lý viễn thông phải đặt ra các quy định kiểm soát giá nhằm hạn chế tình trạng thương mại hóa liên lạc gia đình.

Trong khi đó, tại Liên bang Nga, pháp luật ghi nhận quyền liên lạc bằng điện thoại của người chấp hành án phạt tù; còn việc liên lạc bằng video chủ yếu được triển khai như một dịch vụ có điều kiện dưới sự cho phép và giám sát của cơ sở giam giữ.

Những kinh nghiệm này cho thấy việc áp dụng hình thức liên lạc bằng video trong môi trường giam giữ luôn gắn liền với cơ chế kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm an ninh, trật tự và tránh những hệ quả không mong muốn trong quá trình tổ chức thực hiện.

Để tổ chức thực hiện hiệu quả tại Việt Nam

Dự thảo Thông tư quy định chi tiết chế độ gặp, liên lạc của phạm nhân đã ghi nhận hình thức liên lạc có hình ảnh, âm thanh giữa phạm nhân và người thân thích thông qua hệ thống thông tin chuyên dùng do cơ quan quản lý trại giam thiết lập và kiểm soát. Việc giới hạn tần suất liên lạc không quá một lần mỗi tháng, thời lượng tối đa 10 phút và được thực hiện miễn phí thể hiện sự cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm quyền liên lạc của phạm nhân và nhiệm vụ giữ gìn trật tự, an toàn trong trại giam.

Để nội dung này được áp dụng hiệu quả, việc tổ chức thực hiện cần được chuẩn bị đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật, điều kiện cơ sở vật chất và cơ chế quản lý. Dự thảo đã xác định hoạt động liên lạc phải được thực hiện qua hệ thống kỹ thuật do trại giam quản lý và được giám sát trong suốt quá trình kết nối. Tuy vậy, khi triển khai trên thực tế vẫn cần có hướng dẫn cụ thể hơn về tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình vận hành cũng như trách nhiệm quản lý hệ thống nhằm bảo đảm an ninh, an toàn thông tin.

Dự thảo cũng yêu cầu người thân thích đăng ký và khai báo thông tin trước khi tham gia liên lạc trực tuyến với phạm nhân. Cách thức này giúp xác định rõ danh tính và mối quan hệ của người tham gia liên lạc, qua đó bảo đảm việc kết nối được thực hiện đúng đối tượng và hạn chế nguy cơ giả mạo danh tính hoặc lợi dụng việc liên lạc để trao đổi thông tin không phù hợp với yêu cầu quản lý giam giữ.

Một yêu cầu quan trọng khác là bảo đảm điều kiện kỹ thuật tại các trại giam. Trên thực tế, mức độ đầu tư về hạ tầng công nghệ thông tin giữa các đơn vị có thể chưa đồng đều. Nếu không có sự chuẩn bị phù hợp, việc áp dụng quy định mới có thể thiếu thống nhất. Vì vậy, việc triển khai theo lộ trình, kết hợp thí điểm tại một số trại giam trước khi mở rộng trên phạm vi toàn hệ thống là phương án nên được xem xét.