“Dù ai đi ngược về xuôi. Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba”. Cứ đúng ngày này, người dân từ các nơi nô nức hướng về đền Hùng dâng lễ, thắp hương nhằm tưởng nhớ và bày tỏ lòng biết ơn trước công lao dựng nước của các vua Hùng.
Ai cũng biết rằng lịch sử dân tộc ta có 18 đời vua Hùng nhưng nhiều người còn thắc mắc tại sao lại chọn ngày mùng 10 tháng 3 làm ngày giỗ Tổ và giỗ cho vị vua nào?
Diễn giả văn hóa Hồ Nhựt Quang, Chủ nhiệm CLB Nghiên cứu và vinh danh văn hóa Nam bộ, học trò ưu tú của cố GS-TS Trần Văn Khê, chia sẻ: “Theo sách Lĩnh Nam Chích Quái của nhà sử học Trần Thế Pháp (thời nhà Trần), truyền thuyết kể rằng Kinh Dương Vương lấy Long Nữ sinh ra Lạc Long Quân. Lạc Long Quân kết duyên với Âu Cơ sinh ra Hùng Vương. Do vậy, theo logic, giỗ Tổ vua Hùng tức là giỗ tổ phụ Kinh Dương Vương".
Hàng ngàn người đổ về đền Hùng ở TP.HCM để dâng lễ, thắp hương trong ngày mùng 10 tháng 3.
Theo một số tài liệu có ghi ngày giỗ Tổ đã có từ cách đây 2.000 năm. Thời Thục Phán - An Dương Vương, trên núi Nghĩa Lĩnh (Việt Trì, Phú Thọ) đã có cột đá thề với nội dung: “Nguyện có đất trời chứng giám, nước Nam được trường tồn lưu ở miếu Tổ Hùng Vương, xin đời đời trông nom lăng miếu họ Hùng và gìn giữ giang sơn mà Hùng Vương trao lại; nếu thất hẹn, sai thề sẽ bị gió giăng, búa dập”.
Từ đó các đời vua sau này ghi nhớ công ơn của các đời vua Hùng dựng nước và giữ nước, nên cho đến nay việc giỗ Tổ vua Hùng được coi là dịp lễ để tưởng nhớ các đời vua Hùng nói chung.
Riêng việc chọn ngày giỗ Tổ mùng 10 tháng 3, diễn giả Hồ Nhựt Quang nói thêm: Trước đây người dân không có tục đi lễ vào ngày 10-3, họ thường tự chọn ngày tốt theo bản mệnh của từng người và nô nức đến lễ bái các vua Hùng suốt năm.
Nhận thấy thời gian lễ bái thường kéo dài liên miên, vừa tốn kém tiền của lại không bày tỏ được rõ lòng thành kính, không tập hợp được lòng dân nên năm 1917, tuần phủ Phú Thọ là ông Lê Trung Ngọc (niên hiệu Khải Định năm thứ nhất) đã làm bản tấu trình lên Bộ Lễ, xin định lệ lấy ngày 10-3 âm lịch hằng năm làm ngày quốc lễ.
Đến ngày 25-7-1917, tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc có công văn dâng lên Bộ Lễ triều đình Nguyễn xin lấy ngày 10-3 âm lịch làm ngày tổ chức lễ hội. Sau khi được đồng ý, từ năm 1918 trở về đây, lễ hội được tổ chức định kỳ vào ngày 10-3.
"Ngoài ra, theo triết lý Kinh Dịch, tháng 3 âm lịch là tháng Thìn (Rồng), mùng 10 là con số đầy đặn tượng trưng số Tiên nên ngày mùng 10 tháng 3 mang ý nghĩa tượng trưng Con Rồng Cháu Tiên" - diễn giả Hồ Nhựt Quang nhấn mạnh.
