Sự cạnh tranh giữa Trung Quốc và Mỹ đã leo thang trong những năm gần đây và sẽ tiếp tục gia tăng với sự ra đời của nhiều khối thương mại ở khu vực châu Á. Theo tờ South China Morning Post, sáng kiến mới nhất được đàm phán hiện nay là Khuôn khổ Kinh tế Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (IPEF). Đây là một sáng kiến do Washington dẫn đầu và được coi là nỗ lực nhằm đối phó ảnh hưởng của Bắc Kinh ở Châu Á - Thái Bình Dương.
ADD-TBD là khu vực có tiềm năng kinh tế lớn, với dân số trẻ và tầng lớp trung lưu ngày càng tăng. Tuy nhiên, việc xác lập mối quan hệ khăn khít với các nước ở châu Á không gói gọn ở lợi ích kinh tế mà còn liên quan đến các động lực an ninh địa chính trị.
IPEF là gì?
IPEF được coi là sáng kiến phản ánh tham vọng của Mỹ trong việc củng cố quan hệ với các nền kinh tế chủ chốt ở châu Á-Thái Bình Dương bằng cách xây dựng một chuỗi cung ứng không có Trung Quốc.
Vào tháng 10 năm ngoái, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á: “Mỹ sẽ cùng các đối tác khám phá sự phát triển của IPEF nhằm xác định các mục tiêu chung của chúng tôi xung quanh việc tạo thuận lợi thương mại, các tiêu chuẩn cho nền kinh tế kỹ thuật số và công nghệ, khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng, khử cacbon và năng lượng sạch, cơ sở hạ tầng, tiêu chuẩn người lao động và các lĩnh vực cùng quan tâm khác”.
 |
Tổng thống Mỹ Joe Biden (giữa) công bố ý tưởng về IPEF tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á trực tuyến hồi tháng 10-2021. Ảnh: AP |
Bộ trưởng Thương mại Mỹ Gina Raimondo và Đại diện Thương mại Katherine Tai đã đến thăm các nước ở châu Á-Thái Bình Dương trong những tháng sau đó để đảm bảo sự tham gia của các nước này đối với IPEF.
Theo SCMP, tuy hiện thông tin chi tiết vẫn chưa được công bố, nhưng IPEF khác với một khối thương mại truyền thống vốn dựa trên các hiệp định thương mại tự do. Khuôn khổ này hướng đến thiết lập các quy tắc thương mại, bao gồm các lĩnh vực từ bảo vệ dữ liệu đến cắt giảm lượng khí thải carbon. Các nước thành viên có thể lựa chọn tham gia vào các phần của khuôn khổ.
Ông William Alan Reinsch - cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế và Chiến lược (CSIS) - cho biết khuôn khổ sẽ giúp tăng cường sự hiện diện của Mỹ trong khu vực.
Ông nói: “Mỹ có những lợi ích sâu sắc và lâu dài ở khu vực ADD-TBD, khu vực chiếm khoảng một nửa dân số, sản lượng kinh tế và thương mại của thế giới và là nơi có sự cạnh tranh gay gắt về việc ai sẽ áp dụng các quy tắc và chuẩn mực kinh tế.”
Nước nào tham gia?
Mỹ mong muốn các đồng minh như Nhật Bản, Hàn Quốc và Úc cũng như các nước đóng vai trò chủ chốt ở Đông Nam Á tham gia vào sáng kiến này.
Mặc dù tập trung vào ADD-TBD, nhưng vẫn chưa rõ liệu Ấn Độ có tham gia hay không. Các cuộc đàm phán dự kiến sẽ bắt đầu trong những tháng tới, nhằm tạo nền tảng ban đầu cho sáng kiến trước khi bước vào năm 2023.
Mỹ và Trung Quốc đã nỗ lực tăng cường sự ủng hộ của các cường quốc tầm trung nhằm gia tăng ảnh hưởng của họ trong khu vực. Nhật và Úc đã chọn đứng về phía Washington, song hiện vẫn chưa rõ quyết định của những nước khác là gì.
Một số chuyên gia cho rằng các quốc gia này không nên bị áp lực chọn phe. Theo ông Sung Tae-yoon - GS kinh tế tại ĐH Yonsei (Hàn Quốc), điều quan trọng là các nước này phải có lập trường cởi mở đối với cả hai bên.
Những điểm tắc nghẽn của IPEF?
Các chính phủ trong khu vực đã tuyên bố rằng IPEF không đưa ra các động lực quan trọng để tham gia, chẳng hạn như khả năng tiếp cận thị trường Mỹ nhiều hơn. Bên cạnh đó, với việc được thiết lập dựa trên lệnh hành pháp của tổng thống, IPEF có thể bị các chính quyền tiếp theo loại bỏ vì nó không phải là hiệp ước được thượng viện phê chuẩn.
Cũng không rõ liệu các nước có quan hệ thương mại sâu sắc với Trung Quốc có sẵn sàng tham gia vào liên minh đối trọng Bắc Kinh này hay không.
“IPEF dùy trì cam kết, nhưng cần phải được thiết kế và quản lý tốt nếu muốn thúc đẩy các lợi ích kinh tế và chiến lược của Mỹ, cũng như để trở thành một giải pháp thay thế đáng tin cậy cho các sáng kiến khu vực khác và được các đồng minh và đối tác coi là cam kết lâu dài của Washington đối với khu vực” - trích báo cáo của CSIS.
Những hiệp định thương mại nào đã tồn tại trong khu vực?
Washington không phải là thành viên của các khối thương mại quan trọng trong khu vực như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) hoặc Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).
RCEP là khối thương mại lớn nhất thế giới, với 15 quốc gia thành viên gồm Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và các nền kinh tế lớn ngoài ASEAN như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Úc.
RCEP được thảo luận lần đầu tại Hội nghị cấp cao ASEAN vào tháng 11-2011, được ký kết vào tháng 11-2020 và bắt đầu đi vào hiệu lực vào tháng 1 năm nay. Vì bao gồm các nền kinh tế phát triển và các nước đang phát triển, RCEP được kỳ vọng sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp, khi có sự kết hợp giữa công nghệ và nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào. Bên cạnh những lợi ích kinh tế đi kèm với việc cắt giảm thuế nhập khẩu, RCEP còn hướng đến thiết lập các quy tắc thương mại cho các quốc gia thành viên.
Trong khi đó, CPTPP có 11 thành viên ký kết nhưng trải rộng trên một khu vực lớn hơn vì nó bao gồm các nền kinh tế ở Bắc và Nam Mỹ, cũng như các quốc gia ở châu Á-Thái Bình Dương.
Tiền thân của CPTPP là Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), thành lập 2016. Chính quyền Obama đã thúc đẩy TPP nhằm gia tăng ảnh hưởng của Mỹ ở châu Á-Thái Bình Dương và hưởng lợi từ dòng chảy tự do của hàng hóa và dịch vụ với các nước trong khối. Năm 2017, Mỹ đã rút khỏi TPP dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump.
Nhiều nền kinh tế đã nộp đơn xin gia nhập CPTPP, bao gồm Anh, Trung Quốc và Đài Loan. Hàn Quốc hiện cũng có kế hoạch tham gia.
