Để chuẩn bị cho việc lấy ý kiến đại biểu Quốc hội vào ngày 4-11 tới, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội vừa có báo cáo thẩm tra dự án Luật Xây dựng (sửa đổi) do Chính phủ trình. Trong đó, Ủy ban đề nghị cần xem xét lại cơ chế “công bố giá xây dựng”.

Việc công bố giá không sát thực tế gây khó khăn cho đơn vị đầu tư

Báo cáo thẩm tra nêu rõ, một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở cơ chế xác định và quản lý chi phí đầu tư xây dựng. Cụ thể, việc phụ thuộc quá mức vào “công bố giá” định kỳ, cứng nhắc từ cơ quan nhà nước (theo Điều 76, 77 của dự thảo Luật) khiến cơ chế này không theo kịp biến động “sốc” của thị trường.

Đặc biệt, báo cáo nhấn mạnh: “Có ý kiến đề nghị cân nhắc quy định về việc Nhà nước ‘công bố giá xây dựng, giá các yếu tố, chỉ số giá xây dựng’ có bảo đảm phù hợp với cơ chế kinh tế thị trường, trong đó giá cả được hình thành chủ yếu theo quan hệ cung – cầu”.

Thực tế, việc đại biểu đặt vấn đề này chạm đến “gốc rễ” của cơ chế điều hành giá trong xây dựng – tức là sự xung đột giữa một mô hình quản lý hành chính cứng nhắc và quy luật vận hành linh hoạt của thị trường.

Trước thực tế đó, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã nêu ra ý kiến trong cơ quan thẩm định được xem là mang tính đột phá. Thay vì duy trì cơ chế “công bố giá”, có ý kiến đề xuất chỉ nên quy định nguyên tắc trong Luật, còn việc hướng dẫn cụ thể về phương pháp, thời điểm và trách nhiệm “cập nhật giá xây dựng” sẽ do Chính phủ quy định. Cách làm này nhằm bảo đảm việc cập nhật giá sát thực tế, kịp thời, minh bạch và có tính dự báo cao.

Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về giá xây dựng

Để hiện thực hóa cơ chế “cập nhật giá”, báo cáo thẩm tra cho rằng điều kiện tiên quyết là phải xây dựng được hệ thống thông tin và Cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng (Điều 14 của dự thảo). Đây được xem là nền tảng để mọi thông tin, số liệu về giá, định mức và chỉ số giá được cập nhật liên tục, phục vụ cho công tác lập, thẩm định và quản lý chi phí đầu tư.

Báo cáo cũng nêu rõ: cần thiết kế lại quy định về hệ thống thông tin này sao cho ngắn gọn, rõ ràng, thể hiện cụ thể các trường dữ liệu cần có, nguồn dữ liệu đầu vào, chủ thể chịu trách nhiệm cung cấp và cơ chế bảo đảm tính kết nối, chia sẻ, đồng bộ. Quốc hội yêu cầu quy định phải đủ cụ thể để hệ thống có thể vận hành ngay từ khi Luật có hiệu lực.

Một kiến nghị quan trọng được nêu trong báo cáo là cần bổ sung trực tiếp vào khoản 1 Điều 14 cụm từ “xây dựng số liệu đầu vào cho giá đầu tư xây dựng thống nhất toàn quốc” ngay sau nhiệm vụ “cập nhật định mức, giá xây dựng và chỉ số giá xây dựng”. Đây được coi là điểm cốt lõi của việc chuyển đổi từ “công bố giá” sang “cập nhật giá”.

Để cơ chế mới vận hành trơn tru, giới chuyên môn đề nghị dự luật cần bổ sung các quy định rõ ràng về trách nhiệm, quyền hạn và nghĩa vụ của từng chủ thể trong việc cung cấp và sử dụng dữ liệu giá.

Đơn vị sản xuất, kinh doanh vật liệu xây dựng có trách nhiệm cung cấp thông tin giá bán minh bạch, chính xác lên cơ sở dữ liệu quốc gia theo chu kỳ cập nhật quy định. Đây là nguồn dữ liệu đầu vào quan trọng nhất.

Nhà thầu được quyền sử dụng giá cập nhật để lập dự toán và có nghĩa vụ giải trình khi có yêu cầu.

Tư vấn (quản lý dự án, thiết kế, giám sát, thẩm tra) chịu trách nhiệm thẩm định tính hợp lý của giá dựa trên dữ liệu thị trường thay vì đối chiếu với bảng giá cố định.

Chủ đầu tư có quyền quyết định và chịu trách nhiệm phê duyệt giá, dự toán trên cơ sở dữ liệu được thẩm định, đồng thời phải giải trình trước pháp luật và người quyết định đầu tư.

Cách quy định rõ “luật chơi” này sẽ hình thành một hệ sinh thái minh bạch, nơi mọi chủ thể đều có trách nhiệm đóng góp và tuân thủ, giúp cơ sở dữ liệu quốc gia trở thành công cụ quản lý có giá trị thực tiễn cao.

Nếu được thể chế hóa trong Luật Xây dựng (sửa đổi), cơ chế “cập nhật giá” được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt trong quản lý chi phí đầu tư xây dựng, khắc phục tình trạng chậm tiến độ, đội vốn và kéo dài quyết toán, đồng thời góp phần hiện đại hóa ngành xây dựng theo hướng minh bạch, hiệu quả và vận hành đúng cơ chế thị trường.