Báo Japan Times (Nhật) ghi nhận theo kết quả khảo sát nêu trên, 93% số người Nhật được hỏi cho biết họ không thiện cảm với TQ vì ba lý do: TQ hành động ích kỷ nhằm thâu tóm tài nguyên; TQ thường xuyên chỉ trích Nhật về các vấn đề lịch sử và TQ đối đầu với Nhật về quần đảo Senkaku/Điếu Ngư. Trong khi đó, 86,8% số người TQ được hỏi cũng không thiện cảm với Nhật về Senkaku/Điếu Ngư và cách nhìn nhận lịch sử.
Trả lời đài phát thanh Deutsche Welle (Đức), chuyên gia Yanmei Xie thuộc Nhóm khủng hoảng quốc tế (Bỉ) nhận định tình trạng mất niềm tin chiến lược Nhật-Trung ngày càng sâu rộng hơn.
Nhìn bề ngoài, mâu thuẫn Nhật-Trung phát sinh từ các vấn đề như tranh chấp đảo, TQ lập vùng nhận dạng phòng không trên biển Hoa Đông, thái độ của Nhật đối với lịch sử, Nhật điều chỉnh chính sách an ninh và TQ xây dựng quốc phòng thiếu minh bạch. Tựu trung lại, cốt lõi là vấn đề chuyển đổi cán cân quyền lực trong khu vực.
TQ muốn cán cân quyền lực nghiêng về mình nên phô trương sức mạnh để thúc đẩy yêu sách hàng hải và nỗ lực thay đổi trật tự khu vực. TQ cố áp đặt điều kiện với các nước láng giềng rằng các nước nên công nhận một TQ quyết đoán hơn. Tuy nhiên, Nhật không bao giờ chấp nhận điều này.
Để đáp trả, TQ đã huy động các nguồn lực để thúc đẩy yêu sách đảo đồng thời nhanh chóng xây dựng quốc phòng nhằm mục đích răn đe. TQ cũng ra sức nỗ lực cô lập Nhật bằng cách mô tả chính phủ của Thủ tướng Shinzo Abe đang theo chủ nghĩa xét lại và quân phiệt.
Theo chuyên gia Yanmei Xie, với sức mạnh quân sự, kinh tế và ngoại giao, TQ đang dần dần tìm cách thay đổi hiện trạng, tận dụng ác cảm của đối thủ để leo thang tình hình nhưng vẫn duy trì căng thẳng dưới mức xung đột.
Trong bối cảnh đó, Nhật đã kiên quyết từ chối thỏa hiệp về ngoại giao lẫn chính trị. Nhật đã tăng cường năng lực quốc phòng để bảo vệ các đảo xa. Nhận thức được hạn chế và rủi ro một khi đối mặt với TQ, Nhật đã thắt chặt liên minh với Mỹ và hợp tác với các nước Đông Nam Á.
Động thái mở rộng quyền phòng vệ tập thể là bước đi quan trọng của Nhật để đẩy mạnh liên minh Mỹ-Nhật. Mục tiêu của Nhật là thuyết phục các nước trong khu vực rằng hành động của TQ đã vi phạm các chuẩn mực và luật pháp quốc tế. Nhật cũng đã tăng cường giúp đỡ Đông Nam Á xây dựng khả năng hàng hải và hợp tác quốc phòng.
Nhật tập trung vào hệ thống dựa trên luật pháp, cam kết giảm tình trạng mất cân bằng quyền lực với phương châm các nước nhỏ hay lớn đều phải được đối xử như nhau. Động thái này đã tạo tiếng vang ở Đông Nam Á vốn dễ bị thiệt thòi trong một trật tự khu vực do sức mạnh quyết định.
DUY KHANG - LÊ LINH
