Theo dự thảo sửa đổi này, nước ngọt có ga không cồn sẽ bị đánh thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) với mức thuế suất là 10%. Trong số các loại nước giải khát (NGK) không cồn, chỉ có nước ngọt có ga không cồn bị đánh loại thuế này. Bộ Tài chính cho rằng nhiều nước trên thế giới cũng áp dụng thuế TTĐB đối với nước ngọt có ga không cồn, trong đó ở châu Á có Thái Lan, Campuchia, Lào, Malaysia.
Nếu dự thảo được thông qua thì từ 1-7-2015, nước ngọt có ga không cồn sẽ cùng rượu bia, ô tô, tàu bay, du thuyền và các dịch vụ xa xỉ như kinh doanh vũ trường, massage, karaoke, casino, trò chơi điện tử có thưởng, đặt cược, xổ số... những đối tượng truyền thống phải chịu thuế TTĐB ở mức cao.
Có thực sự gây hại cho sức khỏe?
Lý do chính mà cơ quan soạn thảo đưa ra khi đề xuất đánh thuế TTĐB lên nước ngọt có ga không cồn là loại nước ngọt này có thể gây ra một số bệnh như tiểu đường, béo phì, dạ dày, thậm chí ung thư.
Theo một chuyên gia y tế, lý do này chưa có cơ sở khoa học chắc chắn vì cho đến nay chưa có nghiên cứu hay báo cáo khoa học nào khẳng định rằng nước ngọt có ga không cồn có thể gây ra những loại bệnh này. Trong khi đó, chúng ta lại dễ dàng tìm thấy các báo cáo khoa học đã công bố rộng rãi có quan điểm trái ngược với lời giải thích này.
Ví dụ, một nghiên cứu của Hiệp hội Khoa học dinh dưỡng Hoa Kỳ đã chỉ ra rằng: Nước khoáng có ga có nồng độ natri (sodium) cao giúp việc giảm cholesterol và nguy cơ bị mắc các bệnh về tim mạch đối với phụ nữ. Trong khi NGK có ga đã được biết đến trong nhiều thế kỷ như là một loại đồ uống giúp điều trị các bệnh tiêu hóa. Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Tiêu hóa và Gan của châu Âu xác nhận rằng NGK có ga làm giảm chứng khó tiêu và các triệu chứng táo bón. Hiện cũng chưa có cơ sở khoa học nào chắc chắn về việc các chất phụ gia trong nước ngọt có ga không cồn có thể gây các bệnh như mỡ máu, tiểu đường, gút hay ung thư. Bộ Y tế gần đây đã công bố trên trang web của Cục An toàn Vệ sinh thực phẩm (ATVSTT) về việc chất tạo màu caramel trong một số sản phẩm NGK có ga phổ biến là an toàn. Hơn nữa, hiện các thực phẩm và đồ uống trước khi được lưu thông trên thị trường đều phải được Cục ATVSTT kiểm tra và chứng nhận về chất lượng, độ an toàn đối với sức khỏe, đặc biệt là đối với những chất phụ gia như chất tạo màu, tạo vị và chất bảo quản - là những phụ gia được sử dụng phổ biến trong các thực phẩm, đồ uống.
Việt Nam là một trong những nước Đông Nam Á có mức tiêu thụ nước ngọt ít nhất trong khu vực.
Đối tượng chịu thuế TTĐB trên thế giới
Trên thực tế, Việt Nam không phải là một trong những quốc gia trên thế giới trong những năm gần đây có những cân nhắc điều chỉnh thuế TTĐB liên quan đến NGK nói chung. Bỉ và Indonesia là hai nước mới đây nhất có những quyết định cuối cùng về việc liệu có áp thuế TTĐB cho nước ngọt có ga không cồn hay không. Sau thời gian nghiên cứu ảnh hưởng về kinh tế, xã hội và y tế, chính phủ hai quốc gia này đã quyết định dỡ bỏ loại thuế này đối với nước ngọt có ga không cồn.
Cũng có một số nước đánh thuế TTĐB lên nước ngọt nhưng họ không phân biệt nước có ga và nước không có ga. Ví dụ, Campuchia đánh thuế 10% lên tất cả loại đồ uống mà không phân biệt nước có ga hay không có ga. Thái Lan cũng áp dụng loại thuế này nhưng không phải chỉ với nước ngọt có ga mà trên một diện rộng hơn. Tuy nhiên, cũng phải nói thêm rằng việc đánh thuế này cũng đang gặp phải nhiều ý kiến trái chiều và hiện nay rất nhiều quốc gia đang có xu hướng loại bỏ việc đánh thuế TTĐB đối với nước ngọt. Trong số những nước gần đây đã loại bỏ hoặc giảm loại thuế này có Argentina, Đan Mạch, Dominica, Ai Cập, Gana, Indonesia, Pakistan, Philippines, Nam Phi, Zambia và một số bang của Mỹ.
Biểu đồ minh họa lượng đường có trong nước ngọt có ga và mức tiêu thụ nước ngọt có ga trong khu vực ASEAN. (Nguồn: Hiệp hội NGK Indonesia - ASRIM)
Mục tiêu sức khỏe cộng đồng không đạt được
Thế nhưng loại mặt hàng này vẫn phải chịu một mức thuế nhất định tại một số quốc gia, trong đó có Pháp. Tuy nhiên, những quan sát sơ bộ sau gần hai năm áp dụng thuế TTĐB cho NGK không cồn tại Pháp cho thấy mục đích nâng cao sức khỏe cộng đồng đã không đạt được. Bởi vì tuy mức tiêu thụ loại mặt hàng này giảm nhưng lượng đường có trong NGK chỉ chiếm một tỉ trọng nhỏ trong tổng mức hấp thụ. Ngoài ra, việc người tiêu dùng chuyển sang sử dụng các sản phẩm tương tự thay thế không những không giúp lượng đường giảm đi mà còn gây ảnh hưởng nặng nề tới ngành công nghiệp NGK bởi sự phân bổ mức tăng giá không đồng đều giữa các mặt hàng chịu thuế và không chịu thuế.
Xóa bỏ chính sách đã tồn tại từ lâu
Trong khi chính quyền Pháp chưa có động thái mới trong vấn đề này thì Đan Mạch lại đang trong lộ trình xóa bỏ chính sách tương tự đã tồn tại hàng thập niên. Mức thuế TTĐB trên NGK tại quốc gia này đã giảm xuống còn một nửa từ tháng 7-2013 và sẽ được miễn hoàn toàn kể từ đầu năm 2014. Động thái này diễn ra trong hoàn cảnh nước này đã thất bại trong việc áp thuế TTĐB cho chất béo, vốn được các chuyên gia và quan sát viên lấy làm ví dụ điển hình cho tác động tiêu cực của việc áp dụng một loại thuế mang tính phân biệt. Chính phủ Đan Mạch kết luận rằng phần thâm hụt ngân sách sau khi dỡ bỏ thuế TTĐB cho NGK có ga sẽ được bù đắp bởi phần doanh thu vốn bị mất đi hằng năm từ việc người dân mua các mặt hàng này từ các nước láng giềng. Bên cạnh đó là việc tăng khả năng cạnh tranh của Đan Mạch và cơ hội việc làm của người dân.
Ông Niels Hald, Tổng Thư ký Hiệp hội NGK Đan Mạch, Briggeriforeningen, phát biểu: “Động thái này cho thấy chính phủ Đan Mạch đã nhận thức được bản chất thụt lùi của loại thuế này, tác động tiêu cực của nó tới cơ hội việc làm tại các địa phương gần biên giới và hậu quả bất lợi của thương mại xuyên biên giới”.
Cộng hòa Ireland thậm chí còn gỡ bỏ thuế TTĐB cho NGK có ga từ năm 1992, sau hàng chục năm áp dụng. Nghiên cứu năm 2003 của Bahl, Bird và Walker trên tạp chí Tài chính công (Public Finance Review) chỉ ra rằng việc khoản thu thuế TTĐB trị giá 16 triệu bảng Ireland bị mất đi hằng năm được bù đắp đáng kể với khoản thu bổ sung từ thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, khoản tiết kiệm chi phí quản lý thuế, cùng với những lợi ích không thể đo đếm của mức tăng tỉ lệ việc làm, mức tăng sản lượng của nền kinh tế.
Kinh nghiệm từ nước láng giềng Indonesia
Trong hai nước gần đây đã cân nhắc dự thảo thuế TTĐB cho NGK có ga, bên cạnh Bỉ, Indonesia có nhiều nét tương đồng với Việt Nam. Tại Indonesia, những lập luận để kê khai NGK có ga vào đối tượng chịu thuế TTĐB do thiếu cơ sở khoa học chứng minh tác động tiêu cực của loại mặt hàng này đến sức khỏe con người đã làm giảm tính thuyết phục của chính sách này. Đề xuất áp thuế mang tính phân biệt nhưng dự thảo lại thiếu đi những đánh giá tác động tới các bên liên quan như nguồn thu ngân sách chung, các nhà sản xuất, các doanh nghiệp tiêu thụ NGK thứ cấp và đặc biệt là người tiêu dùng tại Indonesia. Trong khi đó, Indonesia chưa đề cập đến các vấn đề như chi phí quản lý khi tiến hành nghiệp vụ thu thuế, cũng như tính phù hợp của chính sách đã điều chỉnh tới các thỏa thuận thương mại song phương và quốc tế. Ngoài khoản hụt thu ngân sách, chính phủ nước này đã cân nhắc cả những thiệt hại tiềm ẩn như giảm sức hút đầu tư, mất cơ hội việc làm… Sau nhiều tháng xem xét các vấn đề trên, Indonesia đã quyết định bác bỏ đề xuất áp thuế TTĐB lên NGK có ga.
Liệu người tiêu dùng có bị ảnh hưởng?
Cuối cùng, không thể không nói đến việc đối tượng chịu ảnh hưởng nhiều nhất của việc đánh thuế này sẽ chính là người tiêu dùng. Nếu việc bổ sung nước có ga không cồn vào Luật sửa đổi Luật Thuế TTĐB được thông qua thì người tiêu dùng sẽ phải trả thêm 10% giá trị trên mỗi chai nước mà họ sử dụng, bao gồm cả các loại nước khoáng có ga. Không chỉ người tiêu dùng mà các nhà sản xuất, phân phối và cung cấp, các nhà bán lẻ tham gia vào quá trình sản xuất và phân phối các loại nước ngọt này cũng sẽ bị ảnh hưởng. Liệu mục tiêu kiềm chế lạm phát của chính phủ có được đảm bảo không khi giá thành của những mặt hàng thông dụng như nước ngọt có ga không cồn với số lượng tiêu thụ hàng triệu chai mỗi năm sẽ tăng lên? Các nhà làm luật nên suy nghĩ cho câu hỏi này trước khi thông qua sửa đổi, bổ sung này.
PHẠM NGA - NG.MẪN
Đón đọc tiếp bài 2: “Cân nhắc hiệu quả khi tính thuế TTĐB với nước ngọt có ga không cồn” trên số báo ra ngày 11-3.
