Mới đây (chiều 11-1), tại Hà Nội, trong cuộc gặp với Bộ trưởng Bộ TT&TT Trương Minh Tuấn, đại diện Facebook cho biết sẽ xây dựng một kênh riêng để giải quyết những vấn đề mà Bộ TT&TT, Chính phủ Việt Nam đề nghị xử lý, ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm pháp luật Việt Nam trên mạng xã hội một cách hiệu quả hơn. Thực tế, Việt Nam không phải là nước đầu tiên kêu gọi doanh nghiệp (DN) mạng xã hội như Facebook cùng ngồi lại để tìm giải pháp giải quyết những thách thức mà môi trường thông tin mạng xã hội mang lại.
Châm ngòi cho bạo động, khủng bố
Đối tượng chính làm nóng các diễn đàn tranh luận về thách thức từ mạng xã hội hiện nay chính là thông tin gây hại, trong đó phải kể đến tin giả, thông tin kích động, thù địch. Cả hai loại thông tin này đều đã xuất hiện từ trước khi mạng xã hội xuất hiện nên công bằng mà nói, mạng xã hội không phải nguồn gốc sinh ra những dạng thông tin này. Tuy nhiên, môi trường mạng xã hội với đặc tính mở và không đặt nặng tính kiểm duyệt đã tạo ra không gian thuận lợi cho các loại thông tin này sinh tồn, lan tỏa và thậm chí bị khuếch đại theo kiểu tam sao thất bản.
Lấy ví dụ ở Mỹ, thống kê của statista.com cho thấy năm 2017 có đến 42% tổng lượng thông tin giả được ghi nhận lan truyền qua kênh mạng xã hội, chiếm tỉ lệ cao nhất trong các kênh thông tin. Hơn một nửa người dân Mỹ được khảo sát cho biết họ xác định thông tin giả là một vấn đề nghiêm trọng đang diễn ra trong xã hội Mỹ hiện nay. Trong khi đó tại châu Âu, đặc biệt ở các nước có lượng nhập cư cao sau làn sóng tị nạn 2015 như Đức, Pháp, Ba Lan, Tây Ban Nha… chính phủ các nước ngày càng căng thẳng khi làn sóng thông tin kích động nhắm vào các vấn đề sắc tộc, tôn giáo, bản sắc của các nhóm người nhập cư ngày càng cao, mang đến các rủi ro về bạo động, thậm chí là khủng bố ngày càng cao.
Những rủi ro tồn tại trên không gian mạng xã hội không phải là những vấn đề được vẽ ra cảm tính. Các học thuyết báo chí-truyền thông kinh điển, ví dụ học thuyết “Mũi kim tiêm” hay thuyết “Viên đạn ma thuật” đều cho thấy thông tin giả hay tin kích động thù địch hoàn toàn có thể “gây ra chuyện” nếu đám đông độc giả thụ động, tức người nghe không có khả năng hoặc thậm chí họ không mong muốn kiểm chứng sự thật. Nói một cách dễ hiểu, truyền thông mạng xã hội với sức hấp dẫn ghê gớm hiện nay của nó, bằng những thủ thuật chắt lọc thông tin hoàn toàn có thể tạo ra môi trường để các “thông tin độc” tồn tại và tẩy não một đám đông độc giả.
Các học thuyết khác như thuyết thiết lập nội dung hay thuyết đóng khung cũng mang lại những hàm ý mới mẻ về vấn đề định hướng thông tin trên mạng xã hội. Theo đó, thách thức của mạng xã hội chính là tạo ra môi trường để không chỉ nhà báo mà các cá nhân làm chính trị có thể tận dụng tin giả, tin kích động để khiến dư luận dồn sự tập trung vào một vấn đề, đánh lạc hướng dư luận sang vấn đề khác, thậm chí khiến dư luận hiểu theo chiều hướng chủ quan có toan tính.
Như vậy, sức ảnh hưởng mạnh mẽ của truyền thông với công chúng đang được gia tăng cộng hưởng trong thời đại mạng xã hội. Trong đó sự gia tăng của tin giả, tin gây kích động chính là những “độc tố” nguy hiểm dễ xuất hiện, dễ lây lan và mang lại những hệ lụy nghiêm trọng với xã hội.
Facebook cảnh báo nguy cơ tin giả mạo trước cuộc bầu cử Anh. Ảnh: INTERNET
Số lượng tin tức giả mạo trên Facebook không quan trọng bằng số lượng người đọc và chia sẻ những tin tức giả mạo đó. Ảnh: Internet
Mỹ là quốc gia gây “ồn ào” nhất về vấn đề tin giả hay thông tin gây kích động, nhất là từ cuộc bầu cử Mỹ diễn ra vào năm 2016. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra có sự xuất hiện của tin giả, tin gây kích động và sự đe dọa của chúng với xã hội Mỹ và nền dân chủ Mỹ. Trong một chương trình truyền hình mới đây với người dẫn chương trình truyền hình nổi tiếng của Mỹ là David Michael Letterman, cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama đã nói rằng mối đe dọa đối với nền dân chủ Mỹ hiện nay không phải là báo chí hay các cường quốc bên ngoài, mà chính là việc người Mỹ không chia sẻ một sự hiểu biết chung về “sự thật”. ông Obama nhấn mạnh việc xem tin tức trên kênh Fox News giống như đang rơi vào một thế giới khác, không giống như nghe thông tin từ đài truyền thanh quốc gia (NPR).
Tất nhiên ví dụ của ông Obama cần phải được xem xét nhưng một sự thật mà ông Obama và nhiều chính trị gia khác thừa nhận chính là nước Mỹ đang tồn tại một lúc nhiều nền tảng thông tin khác nhau về cùng một sự thật, chia dư luận thành những nhóm khác nhau, tạo ra những rủi ro về va chạm, xung đột. Tuy nhiên, đến lúc này, với đặc tính tự do của nền dân chủ và nền báo chí kiểu Mỹ, việc ban hành các đạo luật liên quan tin giả và tin kích động dường như bất khả thi dù mức độ quan tâm đến rủi ro của vấn đề này rất cao.
Trong khi đó ở châu Âu, các quốc gia tỏ ra quyết liệt hơn. Ủy ban châu Âu đã ban hành hướng dẫn với các doanh nghiệp mạng xã hội trong việc chủ động tiếp cận và xóa bỏ thông tin bất hợp pháp. Trong đó bao gồm các công cụ giúp dễ nhận diện tin giả, tin gây kích động và tự động xóa bỏ kịp thời.
Đức là quốc gia đầu tiên tấn công trực tiếp vào tin giả, tin gây kích động bằng việc Quốc hội Đức thông qua đạo luật Enforcement on Social Networks, quy định về nghĩa vụ của doanh nghiệp mạng xã hội với quản lý thông tin. Theo đó, các thông tin bị “báo cáo vi phạm luật pháp Đức” phải được xóa bỏ trong vòng 24 giờ. Mức phạt đối với Facebook nếu quản lý không tốt có thể lên đến 50 triệu euro (hơn 1.300 tỉ đồng). Facebook đã đưa vào hoạt động hai trung tâm chuyên kiểm duyệt và xóa thông tin có trụ sở tại thủ đô Berlin và TP Essen (bang Nordrhein-Westfalen) với tổng số nhân viên lên đến 1.200 người. Bên cạnh đó, luật pháp dân sự và hình sự của Đức cũng quy định chặt chẽ về trách nhiệm của người dùng mạng xã hội trong việc đăng tải thông tin. Đã có những trường hợp người dùng mạng xã hội bị kiện và phạt liên quan đến vấn đề đăng thông tin gây hại đến cá nhân hay tổ chức trong xã hội.
Đức không đơn lẻ trong cuộc chiến chống thông tin gây hại. Hồi đầu tháng 1-2018, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nói với báo chí rằng sẽ ban hành một đạo luật chống sự lây lan của các tin tức giả mạo trên mạng Internet. Tổng thống Macron đánh giá những tin tức giả mạo là mối đe dọa đối với các nền dân chủ tự do của Pháp. Trong khi đó, nước Anh cũng đang thúc đẩy các nước khối G7 tăng cường các biện pháp pháp lý để giảm thiểu các thông tin kích động trên mạng xã hội.
| Thách thức với các chính phủ Việc quản lý thông tin trên mạng xã hội không đơn giản là những bài toán pháp lý mang tính cơ học “đúng” và “sai”. Thông tin kích động, thù địch mang hàm ý cảm xúc hơn là một trạng thái đúng hay sai rõ ràng để có thể kiểm định. Điều đó có nghĩa là một thông tin có thể bị xem là “gây kích động, thù địch” đối với người này nhưng người khác thì không. Nói cách khác, các yếu tố về văn hóa, bản sắc, tôn giáo, quan điểm sống, cảm xúc chủ quan... đều ảnh hưởng đến khái niệm tin kích động, thù địch. Điều này khiến nhiều người lo ngại rằng nếu áp dụng tùy tiện hoặc thiếu cẩn trọng các khái niệm về tin kích động, thù địch để ban hành các điều luật sẽ dẫn đến hệ lụy đối với quyền tự do ngôn luận của người dân vốn được quy định trong hiến pháp của hầu hết các quốc gia. Thậm chí dễ sinh ra hiện tượng lạm dụng khái niệm tin kích động, thù địch để áp đặt việc kiểm duyệt trên mức cần thiết. Đây cũng chính là tranh cãi lớn nhất mà các quốc gia châu Âu khi tiếp cận việc lập pháp với tin kích động, thù địch gặp phải. |
_________________________
(*) Học viên cao học ngành báo chí truyền thông, ĐH Công nghệ Ilmenau, CHLB Đức. Nghiên cứu viên Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế (SCIS), ĐH KHXH&NV - ĐHQG TP.HCM.
