Khi thực dân Pháp quay lại xâm lược Việt Nam ông là chủ tịch Ủy Ban Hành chánh Kháng chiến Nam Bộ và là người phát động cuộc Nam Bộ kháng chiến ngày 23-9-1945. Ông từng du học ở Pháp và tham gia biểu tình trước Dinh Tổng thống Pháp đòi hủy án tử hình đối với các thủ lĩnh cuộc Khởi nghĩa Yên Bái, bị trục xuất về Việt Nam. Sau đó, được Đảng Cộng sản Đông Dương cử sang học Trường Đại học Đông phương ở Liên Xô và nổi tiếng với luận văn tốt nghiệp Vấn đề ruộng đất ở Đông Dương.
Từ năm 1951, ông chuyển sang hoạt động giáo dục, tham gia xây dựng ngành dự bị đại học và sư phạm cao cấp. Năm 1954, chủ nhiệm khoa Lịch sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Từ năm 1962, chuyển sang Viện Sử học. Ông là nhà hoạt động cách mạng, nhà khoa học, nhà nghiên cứu lịch sử, triết học và là nhà giáo Việt Nam đạt nhiều thành tựu, là người thầy của nhiều thế hệ các nhà khoa học xã hội đầu đàn Việt Nam hiện nay, ông có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị và được tặng thưởng nhiều danh hiệu, giải thưởng cao quý: Anh hùng lao động, Nhà giáo nhân dân, giải thưởng Hồ Chí Minh. Gần cuối đời ông đã dành phần lớn tài sản tích lũy từ các công trình tim óc của mình lập ra Giải thưởng sử học Trần Văn Giàu.
Ông lâm bệnh từ nhiều ngày qua, được các y bác sĩ Bệnh viện Thống Nhất tận tình điều trị nhưng do tuổi cao sức yếu, Giáo sư Trần Văn Giàu đã qua đời lúc 17 giờ 20 ngày 16-12-2010, hưởng thọ 100 tuổi.
AK
