Phóng to

Hàng trăm người dân và sinh viên Đại học Cần Thơ tham gia gói 1.000 bánh tét cho người nghèo - một trong những hoạt động từ thiện chăm lo tết cho người nghèo lần đầu tiên được thành phố Cần Thơ tổ chức tại công viên văn hóa miền Tây

TTCN - Tôi từ một làng quê cày sâu cuốc bẫm đói nghèo tăm tối mà đi ra, hành trang mang theo là những luân lý của nông dân để tung cánh vào đời. Mỗi lần quay lại, nhìn vào chiều sâu nông thôn là tôi bắt gặp khuôn mặt lam lũ, nhân hậu và hồn nhiên như cây cỏ.

Quê tôi là một cái xóm heo hút nằm trên bờ sông Bạc Liêu. Xóm có hơn trăm căn nhà lá nằm rải rác trong tàn bần, tàn mắm. Trước mặt là dòng sông uốn lượn. Sau lưng là cánh đồng chạy mút tới chân trời.

Sông Bạc Liêu thay đổi từng ngày, sáng nước lớn, chiều ròng. Cánh đồng của làng tôi cũng bao phen thay đổi, từ làm lúa mùa muộn rồi chuyển sang làm cao sản và bây giờ thì nuôi tôm. Năm tháng trôi đi làng tôi trải qua nhiều cuộc dâu bể, kẻ còn người mất... Vậy mà lạ lùng thay có một thứ không bao giờ mất, cũng chẳng thay đổi nhiều, đó là nếp sinh hoạt tết.

Hồi tôi còn tấm bé tết vẫn diễn ra như thế và cho đến bây giờ phong sương gội bạc mái đầu, tết vẫn cứ như thế. Tôi có 17 năm sống ở cái làng quê này nên lề thói của nông thôn ăn sâu trong máu thịt. Năm nay 20 tết mà làng tôi đã bỏ ngang những công việc đồng áng, mùa màng, để đổ hết sức lực cho việc chuẩn bị tết: sửa sang, cắt giấy, cắt bông, trang hoàng nhà cửa, giặt giũ mùng chiếu, làm khô, tét lá chuối chuẩn bị gói bánh...

Hai mươi tám tết là làng xóm chộn rộn sửa sang nhà cửa, tát đìa, gói bánh, làm mứt. Ở quê tôi bánh mứt “trước cúng sau ăn” của ba ngày tết không ai mua bao giờ mà tự làm lấy cả. Dù bánh mứt không ngon như ở chợ nhưng chứa đựng một quan niệm sống là lòng thành đối với ông bà tổ tiên phải được thể hiện bằng công sức. Việc này tôi thấy rất rõ, mấy năm kinh tế gia đình kha khá một chút, sợ má tôi cực, em gái tôi đòi đi chợ mua bánh tét về cúng tết, má tôi giận, bà kêu lên: “Lòng thành kính không thể mua được bằng tiền con ơi”.

Phóng to

Các bạn trẻ cùng sinh viên Đại học Cần Thơ làm thiệp chúc tết tặng người nghèo

Làm bánh mứt cho ba ngày tết cũng là dịp các má các chị thể hiện đức tính của người phụ nữ. Các má tụ họp thành một nhóm để gói bánh tét vần đổi công, các chị các em cũng họp thành một nhóm làm mứt dừa, mứt cà, nướng bánh bông lan từ nhà này qua nhà khác.

Vui lắm, không khí ở cái chái bếp cứ rộn rã tiếng cười nói của thôn nữ. Gần như 100% phụ nữ nông thôn đều biết gói bánh, làm mứt, mà lại gói bánh rất đẹp, làm mứt rất ngon mặc dù họ chưa qua một lớp nữ công gia chánh nào.

Điều đó cũng không có gì lạ. Là con nhà nghèo, đói bánh trái, năm ba tuổi đã lân la theo mẹ theo chị đi gói bánh, lớn lên một chút thì chị dạy em, dì dạy cháu, thế là cô thôn nữ nghiễm nhiên trở thành cô thợ làm mứt, gói bánh. Nếp sinh hoạt nông thôn đã thành truyền thống ấy là một trường học lớn, luôn làm ta bất ngờ. Đó cũng là cội nguồn sức mạnh tạo ra bao thế hệ phụ nữ nông thôn khéo tay, đảm đang vượt được bao gian nan, lận đận của cuộc đời.

Năm 1978 là năm phải ăn cơm độn khoai và vừa phải giúp đỡ bà con ở Tiền Giang xuống chạy đói, vậy mà má tôi vẫn nuôi được con heo bằng nước cơm vo và canh thừa cá cặn để rồi khi tết bán đủ mua đồ cúng kiếng, trả nợ nần; còn hai đứa em gái tôi đi mò cá, mót lúa ky cóp nuôi được bầy gà để bán vài con đủ mua mỗi đứa một bộ đồ và nguyên liệu làm mứt dừa, bánh bông lan...

Họ luôn nhẫn nại, chịu thương chịu khó một cách lặng lẽ đỡ đần để gia đình được bình thản đi qua cái nghèo đói mà không phải ai cũng vượt qua được. Nó giống như một thói quen của con nhà nghèo, chuyện đã vậy thì phải vậy.

Ở quê tôi nhà nào cũng bày mâm cỗ để cúng rước ông bà chiều 30 tết. Mâm cỗ được làm từ cây nhà lá vườn, ai không có thịt thì làm bằng cá. Đối với người quê, tết là dịp để tưởng nhớ ông bà cha mẹ đã quá cố. Cho nên cái gì ngon nhất, sang trọng nhất... đều được bày cúng trên bàn thờ. Bàn thờ là tâm điểm để trang hoàng bài trí, là vị trí trang trọng nhất trong một ngôi nhà, nơi tục lạy ông bà đêm giao thừa.

Chiều 30 tết con cái mặc tình đi nhậu giao lưu với nhà hàng xóm nhưng đến gần giao thừa là phải tề tựu đông đủ, tắm rửa sạch sẽ, thay đồ mới rồi bày bánh mứt, nước trà mà lạy bàn thờ để trả nghĩa gia tiên. Dân quê tôi quan niệm rằng: thời khắc giao thừa khởi đầu năm mới là thời khắc sơ khai tinh túy nhất của trời đất trong năm nên linh thiêng lắm, hễ lạy trả nghĩa ông bà cha mẹ là ta trả nghĩa suốt năm, ta cầu ông bà phù hộ điều gì thì khắc sẽ linh nghiệm.

Trẻ con ở quê tôi hồi đầu thì lạy chiếu lệ nhưng riết rồi nhập tâm. Hễ chắp tay quì trước bàn thờ tổ tiên nghi ngút khói hương, trong một không gian thiêng liêng thành kính là lập tức trí tưởng tượng được khơi dòng, thấy cái dáng lực lưỡng cầm dao dọn rừng khai khẩn đất hoang của ông bà, thấy mẹ mình trầm mình dưới nước cấy lúa đến đỏ đèn trong những chiều mưa tối đất, để nuôi anh em mình nên hình nên vóc. Cứ thế, một nhân cách, một tâm hồn hình thành hồi nào không biết.

Phóng to

Thuyền hoa từ miền Tây lên Sài Gòn

Đó là nhân cách, tâm hồn của những con người biết trước biết sau, tỏ tường công lao trời biển của ông bà cha mẹ. Người không tỏ tường công lao tổ tiên thì không thể hiểu được đất nước gấm vóc chúng ta được xây bằng máu xương, mồ hôi nước mắt thế nào. Đã không hiểu thì không thể yêu. Đã yêu thì nó còn làm ta hiểu và yêu nhiều thứ khác. Ta nhớ mẹ ta như thân cò lặn lội đồng sâu thì ta cũng nhớ và yêu cái mảnh đồng sâu ấy oằn lưng dưới trời mưa nắng mà hoài thai hạt gạo nuôi ta đến phổng phau thành người.

Tập quán “mồng một tết cha” ở nhiều làng quê Bạc Liêu vẫn còn gìn giữ đến hôm nay. Sáng mồng một là con cái cưới vợ gả chồng ở xa phải về để thắp nhang mừng tuổi ông bà cha mẹ, sau đó đi thắp nhang họ hàng rồi láng giềng. Ở làng tôi nếp này được giữ gìn rất chặt chẽ.

Thế cho nên mối quan hệ của gia đình dòng họ, láng giềng ngày càng thắt chặt. Người ta lấy lễ đãi nhau, tình làng nghĩa xóm vẹn gìn, đạo làm con sáng như gương. Người quê ít học vậy thì ai dạy họ những nếp sống mà bây giờ người ta gọi là nếp sống văn hóa? Đó chính là truyền thống văn hóa đã được môi trường nông thôn nuôi dưỡng giữ gìn, truyền từ đời này qua đời khác, tiêm nhiễm vào máu thịt người quê. Đó cũng chính là cội nguồn sức mạnh của nông thôn, giúp nông dân vượt qua bao phen lận đận của đất nước.