Rối loạn tâm thần ở phụ nữ mang thai và sau sinh

Trong thời gian mang thai và sau sinh, người phụ nữ thường có nhiều biến động về tâm sinh lý; nếu không chú ý điều trị kịp thời rất dễ xảy ra những hậu quả đáng tiếc...

Nguyên nhân và triệu chứng rối loạn tâm thần ở người phụ nữ

Ths.Bs Nguyễn Ngọc Quang, Giám đốc Trung tâm Giám định pháp y Tâm Thần TP.HCM, cho biết: Trong thai kỳ, cơ thể phụ nữ có sự thay đổi nội tiết tố liên quan đến thai nhi như các hormone Estrogen, Progesteron, HCG và có sự gia tăng bài tiết một số hormone tuyến yên, cận giáp, tuyến giáp và hormone buồng trứng. Việc tiết nội tiết tố nhiều hay ít quá có thể gây ra những rối loạn cảm xúc và tinh thần, có hại cho sức khỏe và sự thanh thản trí óc.

Bên cạnh đó, các yếu tố tâm lý xã hội không thuận lợi cũng có thể gây nên bệnh như: Mang thai ngoài ý muốn, mẹ sống độc thân, sự khó khăn thiếu thốn về vật chất, thiếu sự quan tâm, chăm sóc từ gia đình, chia sẻ của người chồng, quan niệm sinh con trai, con gái. Ngoài ra, còn các yếu tố liên quan trực tiếp như nhiễm trùng, nhiễm độc, can thiệp sản khoa…

Người bệnh thường có dấu hiệu bị stress cấp và trường diễn: Biểu hiện bất động, không đáp ứng với ngoại cảnh sau đó giảm sút trí nhớ; rối loạn giấc ngủ (khó ngủ, mất ngủ, ác mộng…); có khi hoảng loạn, kích động, khó tập trung, cảm xúc bị giảm sút. Triệu chứng này có thể xảy ra ở bất kỳ thời điểm nào trong thời gian mang thai và dễ làm tăng nguy cơ tử vong sơ sinh, dễ sinh non, thai chết lưu, sinh con nhẹ ký. Bệnh nhân rối loạn stress sau sang chấn tâm lý (PTSD) có nguy cơ cao thai bị lạc chỗ, sảy thai, nôn nhiều và chuyển dạ sớm.

Rối loạn hành vi ở người mẹ thường xảy ra sau khi sanh 2 tuần, sản phụ có biểu hiện như buồn rầu, khóc lóc vô cớ, mất định hướng về không gian và thời gian, lo lắng quá mức, ít chú ý đến vệ sinh cá nhân, ăn mặc lôi thôi, hành vi thô bạo, xúc phạm người xung quanh. Nặng hơn, người mẹ có thể bỏ mặc con, hành hạ con, thậm chí giết hại hoặc tự sát nhưng sau khi bệnh ổn định thì người bệnh cũng không nhận thức việc mình đã hành động.

Phương pháp điều trị và phòng tránh

Cũng theo Ths.Bs Nguyễn Ngọc Quang, đối với các rối loạn tâm thần thời kỳ mang thai, 3 tháng đầu tránh dùng các thuốc chống trầm cảm nếu không có chỉ định của bác sĩ. Thai phụ cần được nâng đỡ bằng các liệu pháp tâm lý và liệu pháp gia đình; về mặt này, vai trò của người chồng rất quan trọng.

Đối với trường hợp loạn thần sau sanh như lú lẫn, hoang tưởng nên dùng thuốc theo chỉ định và phải tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn của bác sĩ. Lưu ý nguy cơ tự sát và giết con của thai phụ.

Biện pháp cần thiết lúc này là phải nhập viện, tách mẹ và con để đảm bảo an toàn cho đứa trẻ. Khi trạng thái của mẹ đã thuyên giảm, cần cho người mẹ gặp con trước sự giám sát y tế để tái lập mối quan hệ mẹ - con. Nếu điều kiện cơ sở cho phép, nên cho cả mẹ lẫn con cùng nằm viện.

Để giảm thiểu tình trạng rối loạn tâm thần ở phụ nữ mang thai và sau sinh, các cặp vợ chồng cần được hướng dẫn về tình trạng sức khỏe, nhu cầu tâm lý của người mẹ trong giai đoạn thai kỳ và hậu sản, cách chăm sóc em bé để người chồng có thể hỗ trợ vợ một cách tốt nhất.

Người mẹ nên đi khám thai định kỳ và theo dõi trong thời kỳ hậu sản. Trong thời gian mang thai và sau sanh, nếu người phụ nữ có rối loạn nhẹ, chồng và người thân cần quan tâm, động viên để họ vượt qua khó khăn. Nếu bị rối loạn tâm thần nặng, người nhà cần đưa thai phụ đến khám tại cơ sở chuyên khoa tâm thần để được theo dõi, điều trị. Khi bệnh tạm ổn, người mẹ cần được nâng đỡ để tránh mặc cảm.

Việc dùng thuốc để điều trị rối loạn tâm thần có ảnh hưởng đến thai nhi nên người phụ nữ phải ngưng sử dụng thuốc ít nhất 1 tháng trước thời điểm có thể thụ thai. Tốt nhất, nên tránh sử dụng thuốc trong 3 tháng đầu của thai kỳ vì đây là thời kỳ quan trọng nhất liên quan đến quá trình hình thành và phát triển các cơ quan trong bào thai.

Nguồn: Ths.Bs Nguyễn Ngọc Quang, Trung tâm Giám định pháp y Tâm Thần TP.HCM