Vui lòng nhập Email
Email Không đúng định dạng
Vui lòng nhập Họ & Tên.
Festival Âm nhạc quốc tế Lang Biang 2026 đã diễn ra tại Đà Lạt, quy tụ ban nhạc Cuba, Hàn Quốc, Nga, Mỹ, Việt Nam cùng nghệ nhân cồng chiêng Lâm Đồng. Tổng đạo diễn là nhạc sĩ Lê Minh Sơn, người từng dựng Đêm hội Hòa âm cồng chiêng Đông Nam Á trên Quảng trường Lâm Viên cuối năm 2025.
Nhiều người quan sát cho rằng sau 2 đêm hội ấy, khán giả đô thị lần đầu ngồi lại trọn vẹn với âm nhạc dân tộc như với một trải nghiệm nghệ thuật, chứ không còn xem cho biết rồi thôi.
Nhạc sĩ Lê Minh Sơn trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ về “sợi dây” nối dân ca Bắc Bộ, núi rừng Tây Bắc với đại ngàn Tây Nguyên và điều gì có thể giúp tiếng chiêng có thể đứng cùng sân khấu với rumba Cuba, rock Mỹ.
Thưa nhạc sĩ, công chúng biết Lê Minh Sơn qua Chuồn chuồn ớt, Bên bờ ao nhà mình, Một khúc sông Hồng, thấm đẫm hơi thở dân ca Bắc Bộ. Vậy mà hơn 20 năm sau anh gắn bó với cồng chiêng. Điều gì đã kéo một người viết nhạc từ chất liệu đồng bằng sông Hồng về với tiếng chiêng đại ngàn?
Nói theo nhà Phật thì đó là duyên. Nhưng có duyên mà mình không đam mê, không thật lòng yêu người đồng bào, yêu văn hóa của đồng bào thì cũng không làm được đâu. Với tôi, đấy là sứ mệnh. Còn đưa văn hóa ấy ra với công chúng thế nào cho hấp dẫn, đó là nghề.
Chữ yêu thì không nói suông được. Phải sống với họ, sống thật. Năm 2004, tôi vào diễn ở lễ hội cà phê đầu tiên của Trung Nguyên thì trong này đã có những người bạn tôi chơi từ trước, như cố nghệ sĩ Y Moan, như ca sĩ Siu Black, rồi những anh em đồng bào tôi quen từ thời họ còn học đại học ngoài Bắc. Chính họ kể cho tôi chuyện nghề, chuyện buôn làng, truyền cho tôi tình yêu với chất liệu ấy.
Ở vùng đất nào cũng vậy, muốn nghe âm nhạc nguyên bản thì tìm đến lời ru của mẹ. Người Mạ, người Chu Ru hôm nay mai một nhiều thứ, nhưng lời ru thì còn. Âm nhạc dân gian sống bằng truyền khẩu và lời ru là thứ truyền khẩu bền bỉ nhất, đi qua bao nhiêu đời người. Từ lời ru sẽ mở ra rất nhiều câu chuyện khác.
Anh nhắc đến lời ru, tôi nhớ album À ơi năm 2014, anh gom những bài ru cổ nhiều vùng miền, phối lại bằng đàn dây và nhạc cụ điện tử. Từ dân ca Bắc Bộ, qua Tây Bắc, đến cồng chiêng Tây Nguyên, rồi cả những dòng nhạc đại chúng như pop, ballad, liệu có một mạch ngầm nào để chúng đứng cùng với nhau?
Có chứ. Mạch chung ấy là câu chuyện Việt Nam. Rời cái âm hưởng Việt Nam phảng phất đâu đó ra thì mình sẽ giống một ai khác, nhất là thời bây giờ. Âm nhạc mình từng chịu ảnh hưởng nhạc Pháp, rồi nhạc Liên Xô, rồi nhạc Hoa lời Việt.
Vì thế phải tìm hiểu cụ Nguyễn Xuân Khoát, người giới âm nhạc gọi là "anh cả" Khoát, rồi những bậc thầy như ông Đỗ Nhuận, ông Phạm Duy. Họ cũng dùng đồ rê mi pha son của phương Tây, nhưng thổi được tinh thần người Việt vào đó. Không có họ thì giờ toàn nhạc Tây, cái Việt Nam nằm ở đâu?
Ông Đỗ Nhuận có một câu tôi nhớ mãi về người cầm bút: nghe, đọc, học, viết. Tôi cảm ơn cụ và xin thêm một chữ: nghe, đọc, học, sống rồi mới viết. Không có đời sống thì mọi thứ mình làm chỉ là phòng thí nghiệm. Nghe là lắng nghe người đi trước, lắng nghe đất trời, lắng nghe chính lòng mình.
Tây Bắc với tôi là những năm sống như thế, ngày xưa tôi gần như là người Thái, người Mường, người Mông, người Dao,... Nghe họ hát, đọc lại Tiễn dặn người yêu mới thấy họ hay đến mức nào.
Con đường của anh lại không bắt đầu từ dân ca mà từ âm nhạc cổ điển phương Tây: vào Nhạc viện Hà Nội từ năm 8 tuổi, tốt nghiệp guitar năm 1999, sang Pháp học tiếp rồi trở về. Cái nền hàn lâm ấy giúp gì cho những sân khấu ngoài trời hàng vạn người xem?
Điều tôi cảm ơn cuộc đời nhất là 16 năm học đàn trong môi trường cổ điển. Nó giúp tôi đi đường dài mà không bị cạn.
Thứ hai là sân khấu. Tôi học kỹ năng biểu diễn bên Pháp, cầm đàn biểu diễn mấy chục năm nên cảm được khán giả muốn gì, cần gì. Ở Nhà hát Lớn Hà Nội, nơi gần như một thánh đường, tôi là người trẻ nhất năm nào cũng làm một đêm Lê Minh Sơn, mỗi năm 18 đến 20 tác phẩm mới, không bao giờ dùng lại bài cũ. Dần dần tôi có một thế hệ khán giả của riêng mình. Tôi còn sản xuất cho nhiều ca sĩ từ lúc họ chưa ai biết, nên hiểu cách đi từ số ít đến số đông thế nào.
Sau sáp nhập, Lâm Đồng mở rộng sang cả không gian văn hóa M'Nông, văn hóa Chăm. Đầu năm nay anh công diễn vở nhạc kịch múa thực cảnh Mẹ cha (Mễ Mbâ), tác phẩm đầu tiên khai thác sâu chất liệu M'Nông. Biên độ rộng hơn có khiến việc dàn dựng khó thêm?
Không ảnh hưởng gì cả, càng không có gì tiêu cực. Văn hóa Chăm thì sẽ có duyên một lúc nào đó. Thực cảnh Mẹ cha viết trên ngôn ngữ của người M'Nông, công diễn ngay tại vùng đất Đắk Nông cũ, hay lắm. Sắp tới tôi làm về người Cơ Ho thì còn "ghê gớm" hơn.
Với dòng chảy văn hóa, không có mình thì sẽ có người khác. Mình may mắn được lạc vào dòng chảy ấy và theo nó bằng đam mê. Như mấy ngày 13, 14, 15 này là những ngày “hộc máu mũi” đấy vì tôi làm những điều tôi rất mê.
Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh từ năm 2005, chẳng ai phủ nhận đó là di sản. Nhưng khánh giả công nhận bằng lý trí chứ chưa bằng cảm xúc. Phải đến đêm hội năm ngoái, nhiều người mới nổi da gà khi các em nhỏ Tây Nguyên biểu diễn bằng tất cả tự hào, nhiệt huyết. Theo anh, rào cản nằm ở đâu?
Tôi không muốn nêu tên, nhưng nhiều chương trình thất bại vì không tôn trọng cái cốt lõi. Làm cồng chiêng thì cốt lõi là gì? Là tiếng cồng, tiếng chiêng phải vang lên. Làm cho nó vang là cả một câu chuyện chuyên môn về âm thanh, mà không phải chuyện loa máy, đó là chuyện con người. Mỗi dàn chiêng ít nhất 8 đến 12 người nối nhau mà không có giây phút nào chết.
Thứ hai là sự hấp dẫn. Đồng bào đóng khố, cơ bắp, mắt sáng, nhưng lên sân khấu thì phải dàn dựng chuyên nghiệp cho họ. Đặt một trăm cây guitar giống hệt nhau trong cửa hàng, chỉ người chơi đàn mới biết cây nào hay. Cồng chiêng cũng vậy. Cùng những con người ấy, qua bàn tay dàn dựng, được thổi cảm hứng vào, họ sẽ khác.
Thanh âm của người Cơ Ho khác người Ê Đê thế nào? Vì sao người Ê Đê đánh chiêng mãnh liệt, còn tiếng chiêng Gia Rai trầm, buồn, ngân ra như một lời ru? Tôi phải làm cái việc bảo vệ cái nguyên bản và khác biệt của từng dân tộc trên sân khấu.
Nhưng sân khấu cần một biểu tượng. Tôi rất thích mái nhà rông. Người Ê Đê ở nhà dài, đó là văn hóa của họ, nhưng mình không thể cùng lúc đưa cả 54 dân tộc lên, thành lẩu thập cẩm. Tây Nguyên trên sân khấu cần đúng ba thứ: mái nhà rông, con voi và cồng chiêng.
Ở một sự kiện, từng có ý kiến đề nghị cắt màn pháo hoa, nhưng anh không đồng ý vì đó là mồi lửa cho người diễn. Khi đã có âm thanh, ánh sáng, kỹ xảo, pháo hoa, thứ âm nhạc nguyên bản mà anh nhắc nhiều lần còn giữ được sự tự nhiên?
Để có một sân khấu cần rất nhiều yếu tố, nhưng tất cả để làm gì? Để tôn vinh cái nguyên bản. Mọi thứ rồi sẽ bay về trời hết, pháo hoa cũng thế, chỉ có tình yêu ở lại. Anh nhìn 548 diễn viên trong đêm cồng chiêng năm ngoái, họ nối vòng tay hát We are Lam Dong, hạnh phúc dưới nền nhạc và pháo hoa. Những ánh mắt ấy nói lên tất cả. Những nghệ nhân có được một đêm như thế thì nó ở lại mãi.
Anh kiên quyết hát thật, đàn thật trong mọi chương trình truyền hình trực tiếp. Cái giá của sự "thật" ấy là gì?
Làm thật, hát thật đắt gấp 3, gấp 5 lần. Hát nhép chỉ cần hai đường, một đường phát nhạc, một đường micro. Đêm cồng chiêng vừa rồi bàn mixer 183 đường mà vẫn thiếu vì có cả dàn nhạc dân tộc, dàn nhạc nhẹ, cồng chiêng.
Đạo diễn hình thích hình đẹp, nhưng hát thật phải có cái gân, có chút sột soạt, đó mới là cảm xúc. Khó, tốn tiền, tốn công như thế mới là làm nghề.
Festival có các ban nhạc từ Cuba, Hàn Quốc, Nga, Mỹ cùng tham gia với các ban nhạc Việt Nam. Chỉ xếp nhạc cụ các nước cạnh nhau thì dễ thành tạp kỹ. Giữa những dòng nhạc ấy với tiếng chiêng Tây Nguyên, sợi dây chung nằm ở đâu?
Thế này: ông là người nước nào thì ông phải có ngôn ngữ của nước ông. Ông phải cất lên được tiếng nói của vùng đất ông. Mỗi bên trọn vẹn là mình rồi mới đứng cạnh nhau được.
Sợi dây chung không nằm ở nốt nhạc mà ở tinh thần, và tinh thần ấy được lột tả bằng chính âm nhạc. Còn thứ châm ngòi cho tất cả là khán giả. Bóng đá không có khán giả thì chết. Chỉ có hai thứ kéo được hàng trăm nghìn người vào sân vận động: bóng đá và âm nhạc. Nhưng đá phải hay và nhạc cũng phải hay.
Anh đang mang cồng chiêng từ rừng ra phố. Phải chăng điều anh ấp ủ là một ngày người ta sẽ kéo nhau từ phố về rừng, về tận không gian buôn làng?
Mọi người đang lẫn lộn rất nhiều về thế nào là công nghiệp văn hóa. Nói gọn chỉ mấy chữ: văn hóa phải nuôi được văn hóa, bắt nguồn từ giáo dục và đào tạo. Khách đến du lịch, tiêu tiền thì phải dựng được hồn cốt của mảnh đất ấy để họ về mà sung sướng, rồi lan tỏa.
Thưa nhạc sĩ, rốt cuộc điều gì giữ chân khán giả ở lại với tiếng chiêng?
Anh toàn hỏi những câu thuộc về cảm thức. Cuối cùng mọi chuyện nằm ở sự hấp dẫn. Như một cô gái, ông thích khuôn mặt, ông thích dáng đi, nhưng sự hấp dẫn tổng thể là trời cho. Âm nhạc đi thẳng lên não, không có đúng sai, chỉ có hay dở. Chưa đủ hấp dẫn thì ba phút người ta đứng dậy về hết, đủ hấp dẫn thì người ta ở lại đến giây cuối cùng. Có nhiều người phụ nữ đẹp, nhưng người ta chỉ gặp một lần. Còn người hấp dẫn thì người ta muốn gặp lại mãi.
Cảm ơn nhạc sĩ Lê Minh Sơn về cuộc trò chuyện
Vui lòng nhập Tên hiển thị
Vui lòng nhập Email
Email Không đúng định dạng
Vui lòng nhập Email
Email Không đúng định dạng
Mật khẩu không đúng.
Thông tin đăng nhập không đúng.
Tài khoản bị khóa, vui lòng liên hệ quản trị viên.
Có lỗi phát sinh. Vui lòng thử lại sau.
Nhập mã xác nhận
Đóng lạiVui lòng nhập thông tin và ý kiến của bạn
XThêm chuyên mục, tăng trải nghiệm với Tuổi Trẻ Sao
Từ ngày 1-1-2023, Tuổi Trẻ Online giới thiệu Tuổi Trẻ Sao - phiên bản đặc biệt dành riêng cho các thành viên với nhiều chuyên mục và trải nghiệm thú vị, bao gồm: Tư vấn pháp luật, Hỏi chuyện sức khỏe; Xem nhật báo sắc nét trên mạng (E-paper), Tuổi Trẻ Live (trực tiếp các sự kiện thời sự nóng bỏng, hấp dẫn).
Tuổi Trẻ Sao được thiết kế thông thoáng với tất cả các trang, chuyên mục và video đều không có quảng cáo hiển thị, không làm ngắt quãng sự tập trung của bạn đọc.
Bằng cách đóng góp Sao, thành viên Tuổi Trẻ Sao có thể tham gia các hoạt động và tương tác trên nền tảng Tuổi Trẻ Online như tặng Sao cho tác giả và các bài viết yêu thích, đổi quà lưu niệm trong chương trình, đăng ký quảng cáo, mua sắm trực tuyến.
Báo Tuổi Trẻ phát triển Tuổi Trẻ Sao nhằm từng bước nâng cao chất lượng nội dung, tăng khả năng kết nối, tương tác và thực hiện các nội dung mới theo nhu cầu của số đông công chúng.
Chúng tôi hy vọng Tuổi Trẻ Sao sẽ góp phần chăm sóc, phục vụ và mang lại những trải nghiệm mới mẻ, tích cực hơn cho cộng đồng độc giả của Tuổi Trẻ Online.
TTO
Tối đa: 1500 ký tự
Hiện chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên bình luận