Ông Trần Khắc Tâm - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Sóc Trăng (tổ chức này chưa đổi tên sau hợp nhất thành phố Cần Thơ) - cảnh báo nếu không có giải pháp, với hạ tầng giao thông đã và đang được đầu tư kết nối miền Tây với Đông Nam Bộ sẽ trở thành "ống dẫn" đẩy nhanh dòng chảy "đi Bình Dương", càng làm trầm trọng thêm nạn thiếu lao động.

Có thu hút đầu tư, tao việc làm mới tạo dòng di cư ngược để những người con đất "chín rồng" thành công ở các nơi về làm quản lý ở quê nhà.

* Theo ông, cơ sở hạ tầng được đầu tư rất nhiều và đang dần hoàn chỉnh có là "cú hích" cho sự phát triển của vùng này trong thời gian tới, đặc biệt trong thu hút đầu tư, phát triển doanh nghiệp?

- Đang có sự xoay chuyển mang tính lịch sử về không gian địa kinh tế của Đồng bằng sông Cửu Long.

Việc thông xe toàn tuyến Bến Lức - Long Thành và khởi động dự án vành đai 4 TP.HCM đoạn qua Bến Lức đã và đang phá thế "ốc đảo" về giao thông đường bộ của Đồng bằng sông Cửu Long trong nhiều thập niên qua. Khi đó mới kết nối vùng nguyên liệu lớn nhất cả nước với cửa ngõ hàng hải, hàng không quốc tế tại Đông Nam Bộ.

Tuy nhiên, hạ tầng giao thông cũng là "con dao hai lưỡi". Nếu Đồng bằng sông Cửu Long thiếu hệ sinh thái công nghiệp chế biến sâu và dịch vụ hậu cần, đường cao tốc sẽ biến thành "ống dẫn" đưa nông sản thô và lao động trẻ từ miền Tây chảy về các cực tăng trưởng lõi ở Đông Nam Bộ nhanh hơn.

Vì vậy, việc phải làm ngay là phát triển hạ tầng logistics đa phương thức và cảng biển cửa ngõ.

"Cú hích" hạ tầng chỉ trọn vẹn khi chúng ta hoàn thành cảng biển nước sâu Trần Đề (Cần Thơ), cảng tổng hợp Hòn Khoai (Cà Mau), tuyến đường sắt TP.HCM - Cần Thơ và nâng cấp hành lang đường thủy nội địa. Khi đó, Đồng bằng sông Cửu Long mới tự chủ được cửa ngõ xuất nhập khẩu trực tiếp thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cụm cảng ở miền Đông.

* Thưa ông, nếu hạ tầng được đầu tư mạnh mẽ, liệu Đồng bằng sông Cửu Long sẽ thoát khỏi cảnh "vùng trũng" đầu tư, có thêm doanh nghiệp để có việc làm cho người lao động?

- Đồng bằng sông Cửu Long sẽ là điểm đến của nhà đầu tư nếu định vị đúng "khẩu vị" của dòng vốn thế hệ mới và không sao chép mô hình công nghiệp hóa thâm dụng lao động, đất đai của Đông Nam Bộ 20 năm trước.

Trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, các tập đoàn toàn cầu tìm kiếm năng lượng sạch, tín chỉ carbon và nguyên liệu sinh học bền vững. Đồng bằng sông Cửu Long nắm giữ "mỏ vàng" này. Để biến vùng thành điểm đến đầu tư, các địa phương phải thực hiện 3 chuyển dịch cốt lõi:

Thứ nhất, chuyển từ "bán nông sản thô" sang "công nghiệp sinh học và kinh tế tuần hoàn". Chỉ thu hút vốn nước ngoài vào chế biến sâu và công nghệ sinh học.

Thứ hai, vùng phải hình thành ít nhất 3 khu công nghệ cao cấp vùng tại Cần Thơ, Vĩnh Long, Cà Mau và 2 trung tâm vệ tinh tại An Giang, Đồng Tháp. Đặc biệt khu công nghệ số tập trung tại thành phố Cần Thơ

Thứ 3 là chuyển từ "ưu đãi đầu vào" sang "hỗ trợ dựa trên kết quả đầu ra". Chấm dứt cạnh tranh hạ giá thuê đất hay miễn giảm thuế tràn lan. Thay vào đó hỗ trợ trực tiếp cho các dự án cam kết nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển giao công nghệ, sử dụng nhà cung ứng nội địa và tiết kiệm năng lượng.

* Thưa ông, nói đến khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thì cốt lõi vẫn là con người. Miền Tây phải chuẩn bị nhân lực như thế nào để đáp ứng yêu cầu "tiến hóa" này?

- Con số 2,56 nhân lực R&D/10.000 dân là lời cảnh báo trực diện nhất về "điểm nghẽn chất xám" của Đồng bằng sông Cửu Long. Nếu Đồng bằng sông Cửu Long không bứt lên từ đáy về chỉ số trên, mọi kỳ vọng tăng trưởng hai con số bằng công nghệ sẽ khó khăn.

Để giải quyết vấn đề này, không thể đào tạo theo kiểu cũ mà phải tái cấu trúc theo 3 tầng nhân lực.

Với tầng tinh hoa (nhân lực R&D và chuyên gia), cần phải lấy TP Cần Thơ làm trung tâm giáo dục - đào tạo cấp quốc gia, kết nối mạng lưới các trường đại học trong vùng với các viện nghiên cứu và tập đoàn lớn.

Tầng kỹ thuật (lao động tay nghề cao), cần tập trung xây dựng các trung tâm kỹ năng vùng chuyên sâu theo chuỗi giá trị.

Với tầng cơ sở (nông dân chuyên nghiệp và nhân lực số nông thôn), phải đưa kỹ năng số, kỹ năng xanh vào đào tạo nghề nông thôn để người dân trực tiếp vận hành hệ thống canh tác thông minh, truy xuất nguồn gốc mã QR và giao dịch trên sàn thương mại điện tử.

* Nhiều năm qua, Đồng bằng sông Cửu Long là vùng "xuất cư ròng", làm cạn kiệt lực lượng lao động trẻ ở nông thôn. Điều kiện gì để Đồng bằng sông Cửu Long có thể đảo chiều xu hướng "đi Bình Dương", tạo ra dòng "di cư ngược" về vùng đất chín rồng?

- Người lao động chỉ trở về và ở lại khi họ tìm thấy sinh kế bền vững và có thu nhập tương xứng và hạ tầng xã hội đảm bảo chất lượng sống. Để tạo ra dòng "di cư ngược" thực chất về Đồng bằng sông Cửu Long, người ta nói nhắc đến 3 giải pháp đồng bộ:

Thứ nhất, chuyển dịch nhà máy về gần quê hương người lao động. Đồng bằng sông Cửu Long cần đón đầu làn sóng giãn nén công nghiệp từ các nơi như TP.HCM. Khi các khu công nghiệp thế hệ mới, trung tâm chế biến sâu và trung tâm đầu mối nông nghiệp hình thành ngay tại địa phương, việc làm sẽ được tạo ra ngay tại chỗ.

Thứ hai, hỗ trợ tín dụng và công nghệ để tăng năng suất lao động tại chỗ. Khi người lao động vận hành máy móc công nghệ thay vì bán sức lao động chân tay, thu nhập của họ mới tăng lên mức đủ sống và tích lũy tại quê nhà.

Cuối cùng, đầu tư hệ sinh thái an sinh, giáo dục và y tế chất lượng cao. Lao động có tay nghề và chuyên gia sẽ về nếu có trường học và bệnh viện tốt.

* Ở góc độ đại diện doanh nghiệp, ông khuyến nghị gì để vùng đất "chín rồng" có thể có thêm doanh nghiệp và giữ chân người lao động?

- Khảo sát chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2025 chỉ ra con số đáng suy ngẫm: 75,5% doanh nghiệp tư nhân không thể tiếp cận vốn tín dụng nếu thiếu tài sản thế chấp; chỉ có 3,9% doanh nghiệp tư nhân có hợp tác khoa học công nghệ và vỏn vẹn 5,9% tiếp cận được vốn hỗ trợ tài chính công cho đổi mới sáng tạo.

Vì vậy, tôi cho rằng các địa phương phải chuyển từ hỗ trợ kiểu "rải thóc cho chim sẻ ăn" sang phát hành "voucher công nghệ", đồng tài trợ nghiên cứu phát triển (R&D) và phát triển tài trợ tín dụng theo chuỗi cung ứng, dòng tiền thay vì chỉ nhìn vào sổ đỏ thế chấp.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long, cần sớm đoạn tuyệt tư duy làm ăn manh mún. Phải chủ động chuẩn hóa quản trị, áp dụng các tiêu chuẩn xanh (ESG), số hóa quy trình để nâng năng lực hấp thụ công nghệ.

Cùng đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã phải chủ động gắn mình vào chuỗi cung ứng của các "sếu đầu đàn" (doanh nghiệp dân tộc dẫn dắt hoặc doanh nghiệp vốn nước ngoài công nghệ cao) để nhận chuyển giao kỹ thuật và có đầu ra ổn định, thay vì tự bơi đơn độc.