Từ các vụ án buôn lậu của Tân Trường Sanh, Việt Hùng, tham nhũng ở HQ các cửa khẩu Tân Thanh, Đồng Tháp, Mộc Bài... đến vụ xảy ra ở cửa hàng miễn thuế cảng Sài Gòn mới đây nhất. Quá nhiều vụ việc, quá nhiều cán bộ, công chức HQ bị bắt, phải ra hầu tòa, thậm chí lãnh án cao nhất là tử hình. Khó có thể nói chính xác được những con số liên quan đến tiêu cực của ngành HQ, chỉ biết rằng ngành này chiếm tỉ lệ cao nhất trong các vụ án cán bộ công chức nhà nước tham nhũng, tiêu cực!

Thực tế, mỗi khi báo chí phản ánh tình trạng nhũng nhiễu, ăn hối lộ của cán bộ công chức HQ thì chỉ trừ chính ngành HQ, còn dư luận đều đồng tình, thậm chí còn khẳng định đó là “chuyện thường ngày”. Loạt phóng sự điều tra của báo Tuổi Trẻ và các ý kiến phản ánh của giới doanh nhân cũng như của bạn đọc trong những ngày qua một lần nữa lại khẳng định thực trạng “cửa nào cũng phải chung chi”, “tiêu cực tập thể”, tiêu cực có hệ thống từ A - Z của ngành này.

Và, sự thật đáng buồn này không chỉ ở HQ TP.HCM mà đang tồn tại ở tất cả những nơi có cơ sở làm thủ tục HQ, nhất là ở các trọng điểm kinh tế, xuất nhập khẩu như Bình Dương, Vũng Tàu, Hải Phòng... Điều đó cũng đã giải thích vì sao lâu nay dư luận xã hội lại chua chát thừa nhận: làm cán bộ công chức HQ mà không ăn hối lộ và không giàu nhanh thì mới là chuyện lạ!

Khi hoan nghênh sự dũng cảm điều tra, phản ánh của báo Tuổi Trẻ, những cán bộ công chức trung thực trong cả nước, đông đảo những người đóng thuế cho Nhà nước và rộng hơn nữa là hàng chục triệu lao động lương thiện đã lại rất đau lòng khi nghe một sinh viên HQ mới ra trường bày tỏ nỗi thất vọng của mình: “Tôi học ở trường các thầy cô dạy toàn màu xanh, nhưng thực tế ra làm việc toàn màu xám thôi... Cuối cùng tôi đi đăng ký HQ thì thấy toàn là những con mọt mà thôi” và “ăn hối lộ trắng trợn ngay tại chi cục HQ TP”!

Cũng vậy, bất cứ ai có tinh thần tự ái dân tộc đều không thể không căm phẫn những kẻ nhũng nhiễu khi mà hành vi của họ đã làm ảnh hưởng xấu đến danh dự Tổ quốc như bức xúc của một doanh nhân Việt kiều: “Dân làm xuât nhập khẩu ai cũng biết chuyện HQ VN nhũng nhiễu từ trên xuống dưới. Nói đến HQ VN là hầu hết doanh nghiệp từ nội địa đến nước ngoài đều phải khiếp sợ”! (Tuổi Trẻ ngày 14 và 25-5-2004).

Thực trạng tồi tệ này không còn giới hạn ở phạm trù đạo đức, phẩm chất cán bộ công chức, mà xét về giác độ kinh tế, nó đã góp phần làm tăng giá thành sản xuất, lưu thông hàng hóa một cách phi lý, làm giảm nguồn thu ngân sách, làm tăng chênh lệch giàu - nghèo và bất công xã hội.

Nguy hại hơn, tình trạng nhũng nhiễu của HQ đã và đang tác động rất xấu đến khả năng cạnh tranh của nền kinh tế VN đang cố gắng vươn lên, đến hình ảnh đất nước cũng như uy tín quốc gia trên trường quốc tế. Vấn đề chống tiêu cực, tham nhũng trong ngành HQ là rất cấp bách và là mối quan tâm đặc biệt, là đòi hỏi chính đáng của toàn xã hội hiện nay.

Đáng tiếc là các ý kiến trả lời công luận của lãnh đạo ngành HQ mấy ngày qua đã không thuyết phục được dư luận công tâm mà chỉ cho thấy sự loanh quanh, lúng túng và bất lực của những người có trách nhiệm trước tệ trạng này. Đáng buồn là người ta còn không dám nhìn thẳng vào sự thật, thậm chí đổ lỗi cho... cơ chế!

Chính sự yếu kém của công tác tổ chức cán bộ, sự thiếu nghiêm khắc và kịp thời của luật pháp... đã dẫn đến tình trạng “lờn thuốc” trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng, đến nỗi “bên ngoài phiên tòa Tân Trường Sanh, cán bộ HQ vẫn vô tư nhận tiền bồi dưỡng” và mặc cho báo đăng, cán bộ HQ vẫn ăn tiền của doanh nghiệp trong những ngày qua. Những yếu kém trên đã dẫn đến tình trạng tê liệt, bất lực của nội bộ ngành HQ, chỉ còn biết “rò chỗ nào bịt chỗ ấy”, và ngoài xã hội người ta vẫn xem việc “chạy” vào HQ là một hướng làm giàu nhanh nhất.

Để khắc phục tiêu cực trong ngành HQ, không thể cứ nói mãi các giải pháp giáo dục thuyết phục, kêu gọi lòng tự trọng chấp hành luật pháp chung chung, hoặc “chỉ có biểu hiện là chuyển đổi công tác ngay” như lãnh đạo ngành này thề thốt. Dư luận mong đợi Đảng và Chính phủ có một giải pháp tổng thể mang tính toàn diện và sâu rộng. Giải pháp tổng thể ấy phải làm rõ được nguyên nhân và thực trạng tha hóa cán bộ công chức ngành HQ, ban hành các biện pháp cải tổ, tổ chức lại hệ thống bộ máy HQ và có cơ chế giám sát thật nghiêm ngặt, hữu hiệu.

Kinh nghiệm của các nước đi trước chúng ta đã cho thấy mấu chốt của vấn đề đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng nói chung và trong ngành HQ nói riêng không phải là “phải chấp nhận cơ chế thị trường trong quản lý” như ý kiến của một vị lãnh đạo HQ từng nêu, mà nằm ở yêu cầu công khai, minh bạch và nghiêm khắc của luật pháp, không chừa ai và không kể bất cứ ngành nào.