Tự do của công dân và sự trôi chảy quản lý nhà nước bằng hộ khẩu

14/11/2017 14:43 GMT+7

TTO - Điều 13 Tuyên bố chung về các quyền con người của Liên Hiệp Quốc nêu rõ: mỗi người đều có quyền tự do đi lại và tự do lựa chọn nơi cư trú trong phạm vi nhà nước (của mình).

Tự do của công dân và sự trôi chảy quản lý nhà nước bằng hộ khẩu - Ảnh 1.

Quản lý di dân bằng hộ khẩu không ngăn cản được dòng người di cư vừa làm cho cuộc sống của họ khó khăn hơn. Trong ảnh: Những lao động nhập cư sống ở khu vực quận 2, TP.HCM - chụp tháng 10-2017 - Ảnh: VIỆT THANH

Cần minh định rõ một điều rằng, chủ trương "bỏ sổ hộ khẩu" của Chính phủ, theo mục tiêu và trong ý nghĩa của nghị quyết 112/NQ-CP, trước mắt chỉ là bãi bỏ "hình thức quản lý dân cư đăng ký thường trú bằng sổ hộ khẩu và thay thế bằng hình thức quản lý thông qua mã số định danh cá nhân. 

Nghĩa là chỉ thay đổi hình thức, chứ không thay đổi bản chất quản lý dân cư qua việc đăng ký thường trú. Ông Tô Lâm, bộ trưởng Bộ Công an, mới đây cũng khẳng định lại sẽ vẫn giữ quản lý, chỉ là đơn giản hóa thủ tục.

Quản lý bằng hộ khẩu của VN là tiếp thu cách quản lý theo hộ khẩu của Trung Quốc và bắt đầu bằng thông tư 495-TTg vào năm 1957.

Tự do của công dân và sự trôi chảy quản lý nhà nước bằng hộ khẩu - Ảnh 2.

Nhằm đảm bảo an ninh trật tự xã hội, quản lý xã hội, quản lý di dân, hệ thống đăng ký hộ khẩu gồm 3 đặc trưng. Hiện nay, chỉ có Trung Quốc và VN thực hiện hệ thống quản lý dân cư bằng hộ khẩu như vậy

    Cấm sử dụng hộ khẩu để hạn chế quyền công dân

    Mặc dù nghị định 31/2014/ND-CP năm 2014 của Chính phủ nghiêm cấm sử dụng hộ khẩu để hạn chế quyền công dân, nhưng thực tế để được đăng ký, bên cạnh các điều kiện khác tùy chính quyền địa phương quy định, một người phải có thời gian tạm trú ít nhất một năm mới được đăng ký thường trú tại các huyện, và phải hai năm mới được đăng ký thường trú tại quận nội thành.

    Luật cư trú 2013 còn cho phép các thành phố trực thuộc trung ương được ban hành các quy định riêng về điều kiện để được đăng ký hộ khẩu (chẳng hạn diện tích tối thiểu của nhà đang thuê).

    Do sổ hộ khẩu là điều kiện để được hưởng phúc lợi xã hội, dịch vụ xã hội, nên nó vừa là nguyên nhân gây ra hàng loạt bất công, bất bình đẳng về cơ hội và bức xúc trong xã hội; đồng thời gây ra phí tổn xã hội, tổn thất lớn về kinh tế; vừa tạo cơ hội, điều kiện cho tham nhũng, hối lộ...

    Mặc dù phải trả giá đắt như vậy, hệ thống hộ khẩu cũng không thể đạt được mục tiêu mà các cơ quan chức năng kỳ vọng.

    Trong thực tế, công nghệ thông tin, số hóa, mạng hóa như hiện nay đã xóa bỏ gần như hoàn toàn ranh giới địa lý trong lãnh thổ quốc gia, khiến việc quản lý nơi cư trú của một cá nhân theo cách từ thế kỷ trước đã hoàn toàn vô nghĩa trong việc ngăn ngừa tội phạm.

    Việc quản lý di dân bằng hộ khẩu vừa không ngăn cản, điều phối được dòng người từ nông thôn đổ vào thành thị, vừa góp phần làm cho đời sống của họ ngày càng khó khăn hơn, khiến sự bất bình đẳng xã hội ngày một lớn hơn. 

    Bản thân Trung Quốc từ năm 2006 đến nay cũng đã phải liên tục cải cách hệ thống hộ khẩu (hukou) của mình.

    Quyền tự do cơ bản của con người

    Điều 13 của Tuyên bố chung về các quyền con người của Liên Hiệp Quốc nêu rõ: Mỗi người đều có quyền tự do đi lại và tự do lựa chọn nơi cư trú của mình trong phạm vi nhà nước (của mình).

    Các nhà nước thành viên Liên Hiệp Quốc không được phép hạn chế quyền tự do cư trú, tự do đi lại - một trong những quyền tự do cơ bản của con người - qua việc quản lý hành chính các quyền đó nhằm đáp ứng nhu cầu quản lý xã hội của nhà nước.

    Hạn chế quyền tự do cơ bản của con người phải là những ngoại lệ cần thiết và chỉ được áp dụng cho những trường hợp được luật pháp xác định rõ ràng.

    Về cơ bản, ngoại lệ cho phép hạn chế quyền tự do cư trú, tự do đi lại là vào: a) Những nơi không đủ điều kiện tối thiểu đảm bảo cho một cuộc sống bình thường và có thể gây ra gánh nặng cho xã hội; b) Những nơi mà sự hạn chế đi lại, cư trú là cần thiết để ngăn ngừa, khắc phục thảm họa, thiên tai, dịch bệnh, để ngăn ngừa một hành động phạm tội, hoặc ngăn chặn các hành động gây nguy hiểm cho xã hội.

    Là thành viên tích cực của Liên Hiệp Quốc, VN có nghĩa vụ tôn trọng và thực hiện các quyền này. 

    Nhưng cách quản lý dân cư bằng hộ khẩu như hiện nay chính là quản lý quyền tự do cư trú, tự do đi lại, chứ không phải là quản lý để bảo đảm quyền đó được thực thi có hiệu quả nhất, sao cho khi mỗi cá nhân thực hiện quyền tự do cư trú, đi lại, không gây ra những hậu quả tiêu cực đến quyền lợi chung của toàn xã hội.

    Nhưng tất nhiên, một hệ thống đăng ký nơi cư trú (không phân biệt thường trú hay tạm trú) cũng là cần thiết cho một số hoạt động quản lý hành chính của Nhà nước, đặc biệt là cho hoạt động trôi chảy của hệ thống pháp luật, tòa án và xác định thẩm quyền của các cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ cung cấp dịch vụ, phúc lợi xã hội (chứ không phải là điều kiện để được hưởng chúng).

    Tự do của công dân và sự trôi chảy quản lý nhà nước bằng hộ khẩu - Ảnh 4.

    Người dân làm thủ tục tách hộ khẩu tại Công an quận Bình Thạnh, TP.HCM - Ảnh: HỮU KHOA

    Địa chỉ đăng ký cư trú: giá trị pháp lý của cá nhân

    Ở các nước phát triển, như Đức chẳng hạn, địa chỉ đăng ký cư trú là địa chỉ chính thức có giá trị pháp lý của một cá nhân. 

    Nghĩa là các văn bản của tòa án, cơ quan công quyền chỉ cần gửi đến địa chỉ này thì coi như đã được gửi đến tận tay cá nhân ấy và người này phải chịu toàn bộ hậu quả pháp lý nếu không trả lời các văn bản đó.

    Bằng cách này, rất nhiều vụ tranh chấp nhỏ hoặc đương sự không muốn ra tòa đã được lọc bỏ ngay từ đầu và giúp hệ thống tòa án tránh được sự quá tải một cách không cần thiết.

    Địa chỉ đăng ký cư trú cũng là một cơ sở để cơ quan công quyền xác định thẩm quyền của mình trong việc cung cấp và bảo đảm một số dịch vụ công, bảo đảm thực hiện các quyền công dân.

    Chẳng hạn, đăng ký kết hôn, khai sinh, khai tử, thực hiện quyền bầu cử. Nhưng nó không phải là điều kiện để được hưởng các dịch vụ đó. 

    Trong trường hợp cơ quan chức năng thấy mình không có thẩm quyền, họ vẫn phải thực hiện dịch vụ công mà công dân yêu cầu, sau đó thông báo với cơ quan có thẩm quyền nơi đăng ký cư trú.

    Trong bất cứ trường hợp nào, đăng ký cư trú cũng không được phép trở thành một điều kiện để được hưởng sự chăm sóc y tế, giáo dục đào tạo.

    Nhà nước có nghĩa vụ xây dựng một hệ thống y tế chăm sóc sức khỏe, hệ thống giáo dục đào tạo sao cho chúng có khả năng đáp ứng tốt nhất nhu cầu của công dân mà không phụ thuộc vào việc đăng ký cư trú. 

    Chứ không phải hạn chế quyền tự do cư trú, tự do đi lại để phù hợp với khả năng đáp ứng yếu kém của hệ thống y tế, giáo dục.

    Để có được một hệ thống đăng ký nơi cư trú vừa bảo đảm quyền tự do cư trú, tự do đi lại, vừa giúp Nhà nước quản lý tốt xã hội như thế, trước hết việc đăng ký nơi cư trú phải là vô điều kiện.

    Chỉ cần người công dân có nơi chỗ ở, hoặc đó là nhà của mình, hoặc đó là nơi ở thuê được chủ nhà xác nhận, thì được đăng ký là nơi cư trú của mình. 

    Sau nữa, việc đăng ký này không thể trở thành điều kiện để có việc làm, để hưởng chăm sóc y tế và giáo dục, hoặc tạo lập sở hữu tư nhân. Và cuối cùng, việc thay đổi nơi cư trú phải là tự do, vô điều kiện.

    Không nên thay hộ khẩu "cứng" bằng hộ khẩu "ảo"

    Không thể xây dựng được một hệ thống quản lý như thế, nếu không dũng cảm thay đổi một cách căn bản nhận thức về nghĩa vụ, trách nhiệm của Nhà nước trong việc tôn trọng và bảo vệ các quyền tự do cơ bản của con người.

    Điều này phải được thể hiện cụ thể trong nguyên tắc quản lý hành chính là: không được quản lý các quyền tự do cơ bản nhằm phục vụ nhu cầu quản lý của Nhà nước, mà phải quản lý sao cho mỗi cá nhân đều có điều kiện tốt nhất để thực hiện các quyền đó trong sự hài hòa với quyền lợi chung của xã hội.

    Nếu không làm được như vậy, nếu không cương quyết từ bỏ mục đích sử dụng việc đăng ký nơi cư trú để quản lý quyền tự do cư trú, đi lại, để bảo vệ trật tự an ninh xã hội và đáp ứng nhu cầu quản lý xã hội của Nhà nước; thì việc bỏ sổ hộ khẩu, chuyển sang số định danh cá nhân với các thông tin được số hóa về nơi cư trú của công dân vẫn sẽ chỉ là thay sổ hộ khẩu "cứng" bằng một sổ hộ khẩu "ảo", từ đó góp phần phát sinh các hậu quả tiêu cực mà ai ai cũng biết.

    Hộ khẩu: Nhìn lại một chương bất bình đẳng Hộ khẩu: Nhìn lại một chương bất bình đẳng Chuyển "hộ khẩu điện tử" dân có phải chứng minh chỗ ở hợp pháp? Chuyển 'hộ khẩu điện tử' dân có phải chứng minh chỗ ở hợp pháp? Bỏ hộ khẩu, quản lý dân cư bằng công nghệ: Cần hơn 3.000 tỉ Bỏ hộ khẩu, quản lý dân cư bằng công nghệ: Cần hơn 3.000 tỉ
    GS.TS NGUYỄN VÂN NAM

    Tin mới nhất

    09:22 AM

    Phía sau vụ kiện triệu đô

    TTO - Ủy ban quốc gia Đảng Dân chủ Mỹ cáo buộc chiến dịch tranh cử của ông Donald Trump, Chính phủ Nga và trang WikiLeaks đã bắt tay để gây ảnh hưởng tới kết quả cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2016.

    09:03 AM

    'Tôi ước mình biết những điều này khi còn trẻ'

    TTO - Đám cưới xa hoa, quên chăm sóc cha mẹ, tiêu tiền bạt mạng... là những vấn đề tuổi trẻ nên tránh để không ân hận sau này.

    09:00 AM

    Số tài khoản Twitter giả tăng 4.000% sau vụ đầu độc cựu điệp viên Nga

    TTO - Các phân tích mới nhất từ chính quyền Anh cho thấy các tài khoản tung tin giả do Nga quản lý tăng đến 4.000% sau vụ đầu độc cha con cựu điệp viên Nga Sergei Skripal ở Anh.

    08:57 AM

    Cách viết bài luận để được ưu tiên xét tuyển

    TTO - Thí sinh phải nộp một bài luận được viết tay trên giấy A4 là một trong các yêu cầu bắt buộc khi làm hồ sơ đăng ký ưu tiên xét tuyển vào các trường thành viên ĐH Quốc gia TP.HCM.

    08:38 AM

    Các chuyên gia hóa học bắt đầu làm việc ở Syria

    TTO - Các chuyên gia của Tổ chức Cấm Vũ khí hóa học (OPCW) đã đến được thị trấn Douma, gần thủ đô Damascus vào ngày 21-4 để điều tra vụ tấn công nghi sử dụng vũ khí hóa học cách đó 2 tuần.

    08:30 AM

    Đức Phúc, Erik, Orange, Hoàng Yến Chibi... nhân tố hit 2018?

    TTO - Thế hệ ca sĩ trẻ ở Việt Nam ngày càng chứng tỏ được năng lực và bản lĩnh của mình. Không còn là những cô, cậu có ngoại hình nổi bật rồi có thêm một chút chất giọng là đi làm ca sĩ.

    07:42 AM

    Đang tư vấn trực tuyến 'Thi đánh giá năng lực ra sao?'

    TTO - Buổi tư vấn trực tuyến với chủ đề 'Thi đánh giá năng lực ra sao?' đang diễn ra trên tuoitre.vn với sự tư vấn của đại diện ĐH Quốc gia TP.HCM, Trường ĐH Quốc tế và Trường ĐH Luật TP.HCM.

    07:25 AM

    Vụ 'bệnh nhân chết sau 3 mũi chích': Sở Y tế TP.HCM yêu cầu bệnh viện báo cáo

    TTO - Ngay sau khi Tuổi Trẻ Online phản ánh trường hợp “nữ bệnh nhân chết bất thường sau khi chích thuốc chữa dị ứng”, Sở Y tế TP.HCM đã yêu cầu bệnh viện An Sinh khẩn trương báo cáo.

    07:11 AM

    Chàng trai gầy yếu thành chuyên gia đào tạo leo núi

    TTO - Vượt qua tự ti và lời chế nhạo của chúng bạn vì gầy gò và sợ độ cao, Đức Thành đã có tám năm kinh nghiệm với môn leo núi mạo hiểm.

    07:03 AM

    Hoa hậu biển Việt Nam toàn cầu không nhớ nổi 12 huyện đảo

    TTO - Dù chỉ nhớ nổi tên của 7/12 huyện đảo từ Bắc vào Nam của Tổ quốc, song thí sinh Nguyễn Thị Kim Ngọc vẫn vượt qua 37 thí sinh khác để đăng quang Hoa hậu biển Việt Nam toàn cầu 2018.

    07:02 AM

    17 người chết vì lật thuyền rồng ở Trung Quốc

    TTO - Lực lượng cứu hộ tại hiện trường vụ lật thuyền trên sông Đào Hoa (Taohua) ở tỉnh Quế Lâm cho biết có ít nhất 17 người thiệt mạng và một số người bị mất tích.

    07:00 AM

    Trả lại tên cho một ngọn núi

    Bạch Mộc Lương Tử  - một cái tên bị gán cho ngọn núi tuyệt đẹp ở Lào Cai, nay được trả lại tên gốc Kỳ Quan San.