Qua bài học kinh nghiệm từ các mùa khô bị hạn, mặn nặng nề năm 2015-2016 và  2019-2020, Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang đứng trước một thử thách khó khăn sắp diễn ra với diễn biến El Nino.

Mùa lũ 2026 không lớn, lại kết thúc sớm một tháng so trung bình nhiều năm là chỉ dấu cho thấy một mùa khô vựa nông sản ĐBSCL sẽ "đói" nước.

Tại trạm Tân Châu, đỉnh lũ năm 2026 chỉ đạt 3,58m giữa tháng 9, rồi nước rút nhanh. Trong khi đó, lượng nước tích trữ tại các hồ chứa thượng nguồn được ghi nhận khoảng 51 tỉ m³, tương đương 78% dung tích thiết kế.

Theo Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, đỉnh lũ tháng 11 tại trạm Tân Châu (An Giang) dự báo chỉ khoảng 2,2m, tại Châu Đốc (An Giang) khoảng 2,15m, đều thấp hơn nhiều so trung bình nhiều năm và cùng kỳ 2025.

Dự báo đến ngày 30-11, mực nước tại Tân Châu giảm còn khoảng 1,85m, Châu Đốc khoảng 1,9m. Diễn biến này cho thấy lũ năm nay không chỉ thấp mà còn rút sớm, làm gia tăng nguy cơ thiếu nước, hạn hán và xâm nhập mặn trong những tháng đầu mùa khô 2026-2027.

Dự báo xâm nhập mặn sẽ xuất hiện sớm ngay từ tháng 12-2026, thuộc nhóm năm mặn cao ở mức tương đương mùa khô 2015-2016, có thời điểm ở mức cao hơn. Đỉnh mặn cửa sông Cửu Long có khả năng xuất hiện tháng 2 và 3-2027.

PGS.TS Lê Anh Tuấn, giảng viên cao cấp khoa Môi trường và tài nguyên thiên nhiên, nguyên Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu (Đại học Cần Thơ), nhận định lũ trên sông Mekong rút sớm so mọi năm có liên quan đến tình trạng thiếu mưa trên diện rộng và một phần các hồ chứa thủy điện ở thượng nguồn có xu hướng tích nước nhiều hơn.

Trong năm nay, lượng mưa khu vực thượng nguồn sông Mekong giảm mạnh, đồng thời các vùng Biển Đông và Thái Bình Dương cũng ghi nhận lượng mưa thấp. Đây không chỉ là tác động cục bộ ở thượng nguồn mà diễn ra trên phạm vi rộng.

Trước các yếu tố bất thường đang diễn ra và những dự báo, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam đã đưa ra cảnh báo sớm tại các vùng có thể ảnh hưởng nặng nề bởi hạn hán và xâm nhập mặn trong những tháng cuối năm 2026 và mùa khô 2027 trong diễn biến El Nino.

TS Trần Thái Hùng, Phó giám đốc Trung tâm thủy nông và cấp nước (Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam) dự báo hạn hán, xâm nhập mặn sắp tới sẽ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp với khoảng 85.800ha. Cụ thể, Tây Ninh (khu vực Long An cũ) 1.800ha; Đồng Tháp 20.000ha; Vĩnh Long: 12.000ha; Cần Thơ: 22.000ha và Cà Mau: 30.000ha.

Về cây ăn trái: Có khoảng 45.000ha cây ăn trái nằm trong vùng nguy cơ xảy ra hạn hán, thiếu nước, gồm: Tây Ninh 3.000ha; Đồng Tháp: 14.000ha; Cần Thơ: 3.000ha; Vĩnh Long: 25.000ha

Về lúa – tôm: Dự báo mùa mưa kết thúc sớm, ít có mưa trái mùa nên nguy cơ ảnh hưởng đến khoảng 120.000ha diện tích lúa - tôm ở các khu vực canh tác chủ yếu sử dụng nước mưa: An Giang (80.000ha), Cà Mau (40.000ha).

Về Sụt, lún đất: Nguy cơ cao xảy ra tại các vùng ngọt hóa thuộc U Minh Thượng (An Giang), Khánh Hưng, Khánh Bình, Trần Văn Thời (Cà Mau) và tuyến đê biển Tây.

Trong "bức tranh" này, Đồng Tháp là một trong những địa phương cần đặc biệt chú trọng bảo vệ vùng cây ăn trái và sản xuất lúa. Các khu vực cù lao ven sông Tiền, nơi tập trung nhiều vườn cây có giá trị kinh tế cao, có thể chịu sức ép lớn nếu nguồn nước ngọt bị thiếu hụt hoặc nhiễm mặn.

Với cây lúa, thiếu nước có thể ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và tiến độ sản xuất, nhưng với những vườn cây lâu năm như sầu riêng, cây có múi, rủi ro còn lớn hơn bởi một đợt hạn mặn kéo dài có thể làm suy giảm sức sinh trưởng, ảnh hưởng đến khả năng phục hồi và năng suất của nhiều mùa vụ tiếp theo.

Trên các cánh đồng Đồng Tháp những ngày này, quy trình tưới ngập - khô xen kẽ (AWD) kết hợp chương trình "1 phải, 5 giảm" được áp dụng triệt để. Nông dân ưu tiên sạ các giống lúa ngắn ngày, chất lượng cao, chịu mặn khá như OM 18, Đài Thơm 8, ST 25, OM 5451, gắn liền với đề án phát triển 1 triệu hécta lúa chất lượng cao.

Vụ lúa Đông Xuân 2026-2027, toàn tỉnh dự kiến xuống giống hơn 220.000ha. Đến đầu tháng 11-2026, nông dân đã gieo sạ hơn 80.340ha, đạt khoảng 36,5% kế hoạch, tập trung tại các vùng trọng điểm Đồng Tháp Mười. Bố trí lịch thời vụ được xem là một trong những giải pháp quan trọng để giảm thiểu thiệt hại. Ngành nông nghiệp khuyến cáo nông dân tập trung gieo sạ trong tháng 10 và tháng 11-2026, phấn đấu thu hoạch dứt điểm trước cao điểm xâm nhập mặn dự báo vào đầu năm 2027.

Tại Vĩnh Long, ông Lê Quang Răng - Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh - cho biết để chủ động ứng phó hạn mặn, tỉnh đã ban hành ba kịch bản (mức độ tương đương trung bình nhiều năm giai đoạn 2021-2026; tương đương mùa khô 2015-2016 và tương đương đợt xâm nhập mặn sâu nhất năm 2020), nhằm chủ động nguồn nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt, hạn chế thấp nhất thiệt hại.

Tỉnh đầu tư khoảng 80 tỉ đồng đắp các đập tạm như tại sông Ba Lai, trục dẫn ngọt Cả Chát - kênh Phụ Nữ, Đồng Khởi - Chín Thước..., đồng thời vận hành linh hoạt cống ngăn mặn, trạm bơm và hồ chứa để tích trữ nước ngọt.

Đối với cấp nước sinh hoạt, ông Răng cho biết Vĩnh Long ưu tiên bảo dưỡng nhà máy nước, nạo vét ao chứa, vận hành máy lọc mặn RO; huy động xe bồn của công an và lực lượng quân sự tỉnh vận chuyển nước ngọt cấp phát trực tiếp cho người dân vùng khan hiếm.

Riêng sản xuất nông nghiệp, Vĩnh Long chỉ đạo xuống giống theo đúng lịch thời vụ, áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm và hướng dẫn người dân tự chủ động trữ nước ngọt tại gia đình.

Ở Cần Thơ, ông Nguyễn Văn Hải (Phó chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi), cho biết UBND thành phố đã ban hành chỉ thị tăng cường công tác quản lý tài nguyên nước, đảm bảo an toàn và ứng phó nguy cơ hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn trên địa bàn.

Các giải pháp gồm chủ động tích trữ nước, sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả, thông tin kịp thời để người dân chủ động theo dõi dự báo khí tượng thủy văn, cảnh báo nguồn nước để có phương án ứng phó.

Tập trung tận dụng các hồ chứa, sông, kênh, rạnh cho tích trữ nước hợp lý, để chủ động phục vụ mùa khô, đồng thời rà soát, điều chỉnh kế hoạch mùa vụ phù hợp khả năng cấp nước. Thành phố cũng rà soát khả năng khai thác các nguồn nước, đánh giá năng lực khai thác nước tập trung và đề xuất huy động nguồn lực khi xảy hạn hán, thiếu nước nghiêm trọng. Trong tình huống khẩn cấp thì ưu tiên cho sinh hoạt, y tế, giáo dục và các yêu cầu thiết yếu.

Đặc biệt, công khai thông tin khu vực có khả năng suy kiệt nguồn nước, xâm nhập mặn để thực hiện hóa mục tiêu cấp nước an toàn giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Tại Cà Mau, UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch ứng phó hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn do ảnh hưởng của El Nino giai đoạn 2026–2027 trên địa bàn.

Về nước sinh hoạt, tỉnh tập trung quan tâm đặc biệt đến các xã Biển Bạch, Khánh Lâm, Khánh An, Nguyễn Phích và những địa bàn nguy cơ phát sinh thiếu nước.

Đối với sản xuất nông nghiệp, trọng tâm bảo vệ là vùng lúa ngọt hóa phía Tây kênh Vĩnh Phong, khu vực dọc tuyến Quốc lộ 1A và những vùng chuyển đổi sản xuất lúa - tôm ở cuối nguồn nước chưa có hệ thống đê bao khép kín. Các khu vực có nguy cơ sụt lún tại tiểu vùng VI, VII thuộc Bắc Cà Mau, rừng U Minh Hạ và cụm đảo Hòn Khoai cũng được đưa vào diện theo dõi chặt chẽ để triển khai phương án bảo vệ an toàn.

"Trong nguy có cơ" là câu chuyện đang diễn ra tại ĐBSCL – nơi người dân đang biến những bất lợi do thiên tai thành cơ hội cho chính mình.

Nằm giáp vùng biển Tây Nam, hàng ngàn hộ dân xã U Minh Thượng, An Biên, An Minh, Vĩnh Bình, Vĩnh Phong (tỉnh An Giang) luôn ảnh hưởng hạn hán, xâm nhập mặn, có lúc rơi vào khó khăn, quanh quẩn với câu chuyện lúa cũ đổi lúa mới mà không có dư.

Trước những tác động tiêu cực trên, người dân đã chủ động thích ứng, tìm cây con giống phù hợp hoặc chuyển đổi mô hình kinh tế thuận thiên khóm - lúa, tôm - lúa - cua để ổn định phát triển kinh tế gia đình.

Ông Mai Thành Kha (57 tuổi ở xã Vĩnh Bình, An Giang) kể khoảng 20 năm trước, Vĩnh Bình còn hoang hóa nhiều, hệ thống kênh rạch cũng chưa được khơi thông, đầu tư bài bản. Nước mặn từ biển Tây lấn sâu vào rồi lan dần ra các con kênh nội đồng.

Những năm gần đây nắng hạn kéo dài, ít mưa thì độ mặn ở con kênh 4 Thước (xã Vĩnh Bình) đạt 10-15‰. Để thích ứng hạn mặn, ông Kha và người dân đã phá thế độc canh cây lúa, chuyển sang mô hình khóm - lúa hoặc tôm - cua - lúa đạt hiệu quả kinh tế cao.

"Vĩnh Bình gần biển, có 6 tháng ảnh hưởng nước mặn và 6 tháng nước ngọt. Từ 3ha đất gia đình, mùa nước mặn (nồng độ mặn 10-15‰) tôi nuôi tôm sú, tôm càng xanh và thả thêm cua biển. Mưa xuống, tôi cải tạo đất gieo sạ lúa ST24, ST25, lợi nhuận đạt khoảng 100-150 triệu đồng/năm", ông Kha vui vẻ nói.

Do chủ động thích ứng hạn mặn nên ông Kha không còn lo ảnh hưởng kinh tế gia đình. Hiện hai vuông nuôi tôm càng xanh của ông đã lớn và chuẩn bị bán ra với giá 100.000-150.000 đồng/kg tôm. 

"3,5ha đất gia đình của tôi lên bờ bao hết rồi. Địa phương cũng đã làm cống khép kín. Mùa khô 2027, tôi chỉ cần chủ động đi kiểm tra đê bao kỹ lại thì không lo bị ảnh hưởng. Lúa gia đình tôi đang phát triển tốt, nên hy vọng được mùa bội thu", bà Võ Kim Loan (52 tuổi, ở xã Vĩnh Bình, tỉnh An Giang) khẳng định.

Trong khi đó, nông dân Cà Mau cũng có cách thích ứng của mình. Hiện nhiều vùng trồng lúa các xã như Trần Văn Thời hay Khánh Bình đã bắt đầu gieo sạ vụ đông xuân sớm nhằm né hạn. Nhiều diện tích lúa thời điểm này đã xanh tốt. Đây là cách làm hiệu quả cao được ngành chức năng tỉnh Cà Mau khuyến cáo nông dân áp dụng để bảo vệ mùa màng.

Với khoảng 90.000 ha lúa - tôm trong tổng diện tích gieo trồng lúa hơn 314.000 ha, Cà Mau đã khẳng định mô hình sản xuất thuận thiên suốt hơn 25 năm qua. Vào mùa khô, nông dân tận dụng nước mặn để nuôi tôm; đến mùa mưa khi có nước ngọt hoặc nước lợ phù hợp, họ chuyển sang trồng lúa.

Hai phương thức sản xuất này bổ trợ cho nhau một cách hoàn hảo: chất hữu cơ sau vụ tôm cung cấp dinh dưỡng dồi dào cho cây lúa, trong khi rơm rạ và hệ sinh thái đồng ruộng sau vụ lúa lại góp phần cải thiện môi trường sống cho vụ tôm tiếp theo. Luân canh này còn giúp hạn chế dịch hại, giảm đáng kể phụ thuộc phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Số liệu từ Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Cà Mau cho thấy, mô hình kết hợp hai vụ tôm sú, sản xuất lúa, kết hợp nuôi tôm càng xanh và cua đạt tổng doanh thu hơn 162 triệu đồng/ha, mang lại lợi nhuận gần 110 triệu đồng/ha. Trong đó, tôm sú góp tới 51% lợi nhuận, lúa chiếm 26,4%, tôm càng xanh 12,1% và cua đóng góp 10,5%.

Tuy nhiên, đạt hiệu quả kinh tế cao nhưng mô hình lúa - tôm vẫn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ nắng nóng và hạn mặn. Nếu các yếu tố mặn đến sớm mà không thể dự đoán hay ngăn chặn kịp thời, người dân đành phải "bỏ lúa cho tôm ăn". Do năm nay dự báo hạn mặn lớn, nhiều lão nông đã chủ động chọn phương án rửa mặn, gieo sạ sớm để kịp thu hoạch trước khi nước mặn tràn về đồng ruộng.