Bản quy hoạch tổng thể TP.HCM giai đoạn 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm xác định TP.HCM hướng tới đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, toàn diện, sánh ngang các đô thị hàng đầu thế giới, với quy mô 18, 25 và hơn 27 triệu dân vào năm 2050.

Mới đây, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã ký ban hành Kết luận 112 của Bộ Chính trị về Quy hoạch tổng thể TP.HCM giai đoạn 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm.

Quy hoạch tổng thể TP.HCM có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, định hình không gian phát triển của thành phố trong nhiều thập niên tới. Tuổi Trẻ trao đổi với TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn để cùng hiểu rõ hơn về quá trình vươn lên của TP.HCM.

* Là một kiến trúc sư tâm huyết với sự phát triển của TP.HCM, ông có cảm xúc thế nào trước bản quy hoạch tổng thể 2025 - 2050 và tầm nhìn 100 năm vừa được HĐND TP thông qua?

- TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn: Phải đặt bản quy hoạch trong một bối cảnh lớn, đó là Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên vươn mình. Nhiệm vụ của TP.HCM vì thế vô cùng quan trọng, không chỉ đứng đầu mà còn phải dẫn dắt sự phát triển đô thị của Việt Nam.

Thành công của TP.HCM mang tính chiến lược, đó là kinh nghiệm quý cho các địa phương khác tham khảo để ứng dụng và cùng phát triển, đưa đất nước đi lên.

Cũng như nhiều chuyên gia đa ngành, tôi rất phấn khởi trước khí thế vươn lên phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững để đưa đất nước đi lên. Đồng thời cũng cảm thấy áp lực trong việc cùng nhau thực hiện những kế hoạch rất quy mô và cũng rất khó khăn này.

Tuy nhiên, tôi khá lạc quan về những thay đổi gần đây. Trước hết, đó là cơ hội để tăng cường liên kết vùng, đặc biệt giữa TP.HCM với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu ở mức độ chưa từng có. Liên kết này cũng tạo nền tảng cho mô hình phát triển đa cực, đa trung tâm, qua đó gia tăng sức mạnh cho siêu đô thị TP.HCM.

Bên cạnh đó, TP.HCM cũng định hướng theo những mô hình phát triển tiên tiến đã thành công trên thế giới nhưng còn mới ở Việt Nam, như TOD, đô thị sân bay, trung tâm tài chính quốc tế hay khu thương mại tự do... Điều tích cực là thành phố đã xác định rõ hướng đi và mục tiêu phát triển dài hạn.

Đồng thời, các vấn đề cốt lõi như thích ứng biến đổi khí hậu, chống ngập, nâng cao chất lượng sống, bảo tồn di sản và thúc đẩy chuyển đổi số đã được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển. Đây là những nền tảng quan trọng để xây dựng một đô thị bền vững và cạnh tranh trong tương lai.

* Thưa ông, TP.HCM từng có quy mô 14 triệu dân, nhưng thực tế số người sống và làm việc cao hơn nhiều, nhất là ở vùng lõi. Nay quy hoạch xác định 18 triệu, rồi 25 và hơn 27 triệu dân, vậy có thể hiểu con số này như thế nào?

- Thực tế dân số hiện nay đã vượt 14 triệu nhưng chưa được thống kê hết. Tức có người vãng lai, người sinh sống làm việc dài ngày ở đây nhưng không đăng ký thường trú.

Dưới góc độ quy hoạch, con số 18 triệu, 25 triệu hay 27 triệu dân cần được hiểu là con số mục tiêu để TP.HCM chuẩn bị sẵn sàng hệ thống hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ đô thị, đủ năng lực để phục vụ cho cả người thường trú lẫn người không thường trú. 

Dù ở dạng nào thì khi sống và làm việc tại đây, họ đều góp phần cho sự tăng trưởng kinh tế xã hội, hạ tầng thành phố vẫn phải đáp ứng đầy đủ cho họ.

* Như vậy việc phát triển 5 trung tâm vệ tinh (Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng, Tân Uyên - Bắc Tân Uyên) có ý nghĩa gì trong giải quyết những vấn đề mà các siêu đô thị thường gặp phải?

- Vấn đề chính TP.HCM cần đạt được là các trung tâm vệ tinh phải có hạ tầng kỹ thuật và tiện ích hạ tầng xã hội đầy đủ như nội thành, dù ở quy mô nhỏ hơn. Điều đó giúp cuộc sống của người dân ở các khu vệ tinh không còn phải phụ thuộc vào nội thành.

Trước đây mình chủ yếu phát triển đơn tâm: trường học tốt nhất, bệnh viện tốt nhất, công viên tốt nhất, hoạt động kinh tế sầm uất nhất… đều dồn hết cho nội thành.

Khi các khu đô thị vệ tinh xây dựng nhưng thiếu tiện ích cần thiết, người dân vẫn phải đổ dồn vào trung tâm để học tập, chữa bệnh, làm việc, mua sắm, giải trí… dẫn đến giao thông chồng chéo, gây kẹt xe và áp lực bê tông hóa cực lớn.

Với định hướng 5 đô thị vệ tinh, cần biến chúng thành 5 điểm tụ dân cư hoàn chỉnh với đầy đủ tiện ích theo mô hình "đô thị 15 phút", để người dân ở các khu đô thị vệ tinh có tất cả những gì họ cần cho cuộc sống, không cần phải chạy vào nội thành.

Làm được điều đó sẽ đạt được 5 lợi ích lớn:

1. Giảm áp lực dân số lên khu vực trung tâm nội thành (người dân sẵn sàng giãn ra ngoài nếu có việc làm và tiện ích đầy đủ).

2. Giảm nhu cầu giao thông di chuyển chồng chéo hàng ngày xuyên qua trung tâm. Ở đâu làm việc, sinh hoạt ở đó thì nhu cầu đi lại giảm xuống.

3. Tạo thêm dư địa cho khu vực trung tâm để tăng diện tích không gian xanh, mặt nước và công trình công cộng (hiện tại TP.HCM chỉ có khoảng 0,5m² cây xanh/người trong khi mục tiêu cần gấp 20 lần).

4. Phát triển bền vững hơn do môi trường sống không bị chen chúc ngột ngạt mà được trải đều ra.

5. Cấu trúc đô thị phát triển hài hòa, cân đối hơn.

Tương lai của đô thị vệ tinh không chỉ nằm ở những khu nhà ở mới giá phải chăng mà còn ở khả năng tạo ra việc làm, dịch vụ và chất lượng sống ngay tại chỗ. Khi đó, người dân không cần phải đi đâu xa để tìm kiếm cơ hội.

* Cho đến nay không gian phát triển, chủ yếu trên mặt đất đã quá chật hẹp, quy hoạch mới đã đặt vấn đề tổ chức lại không gian đa tầng: mặt đất, ngầm và trên cao… Định hướng này sẽ thay đổi tập quán sống của người dân đô thị ra sao, chẳng hạn người sống trong đô thị "nén", thói quen di chuyển trong hệ thống giao thông ngầm?

- Khi những mô hình mới như TOD được xây dựng, không gian sống thay đổi, người dân cũng phải làm quen với những tập quán mới.

Thứ nhất, trên mặt đất: Trước đây thói quen gắn với không gian "nhà phố + xe máy", đi 50 - 100m cũng leo lên xe máy. Sắp tới, khi chuyển sang không gian "nhà cao tầng, metro, xe buýt và mạng lưới đa cực" kết nối với Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, Biên Hòa..., người dân sẽ dần chuyển thói quen sang đi bộ và sử dụng giao thông công cộng vì sự tiện lợi và an toàn hơn nhiều so với xe máy.

Khi hàng triệu người có nhu cầu đi bộ từ nhà ra ga metro, từ ga ra trạm xe buýt để đến mọi nơi trong thành phố, bộ mặt đô thị bắt buộc phải thay đổi tương ứng: phải dẹp lấn chiếm vỉa hè, trả lại lề đường cho người đi bộ.

Thứ hai, không gian ngầm: Tại các đầu mối trung tâm, như khu vực ga Bến Thành hay tam giác Nguyễn Huệ - Lê Lợi - Hàm Nghi, giao thông công cộng rất dày đặc và bắt đầu mở ra nhiều cơ hội phát triển không gian ngầm đa chức năng khi hệ thống ga metro ngầm được xây dựng.

Người dân sẽ hình thành thói quen mới: xuống ga Bến Thành đi bộ dưới tầng hầm sang thẳng các cao ốc The Spirit of Saigon, SJC, Thương xá TAX... mà không cần lên mặt đường. Đi bộ dưới lòng đất vừa mát mẻ vừa an toàn vì không giao cắt với xe cộ.

Nhưng đổi lại, năng lực quản trị đô thị ngầm phải nâng tầm: không chỉ là lối đi bộ nối các ga với các tòa nhà, mà còn là khai thác giá trị không gian thương mại, dịch vụ, sinh hoạt công cộng, tổ chức bãi đậu xe ngầm và hạ tầng kỹ thuật ngầm như thông gió, điều hòa, chống cháy nổ, thoát hiểm, hầm thu nước mưa điều tiết chống ngập...

Thứ ba, không gian trên cao: Ở khu trung tâm dày đặc cao ốc sẽ có thêm những cây cầu đi bộ trên cao nối khối đế hoặc trên cao giữa tòa nhà này với tòa nhà kia.

Trong cả ba tầng không gian này, khái niệm quản lý đô thị sẽ phải thay đổi tùy theo ranh giới giữa không gian công cộng, tư nhân và bán công cộng.

* Sẽ có người hỏi quy hoạch phát triển đô thị đa tâm, đa cực vậy có hết ngập, ít kẹt xe, ông nghĩ sao về cách đặt vấn đề này?

- Về mặt lý thuyết, một quy hoạch tốt hoàn toàn có khả năng giảm thiểu nguy cơ ngập và kẹt xe. Nhưng trên thực tế, bản quy hoạch có thành công hay không phụ thuộc rất lớn vào kế hoạch thực hiện quy hoạch và năng lực quản lý sau khi xây dựng. Bản quy hoạch chỉ là điều kiện cần, thực hiện và quản lý tốt mới là điều kiện đủ.

Ví dụ khi chúng tôi thiết kế khu Nam Sài Gòn, bản quy hoạch làm theo một tiêu chuẩn chung cho cả khu vực 2.600ha trên toàn tuyến 17km. Nhưng khi đưa vào thực tế, chỉ có khu đô thị Phú Mỹ Hưng có nhiều không gian xanh mặt nước, thoát nước tốt, mưa lớn hầu như không ngập. 

Trong khi các khu vực xung quanh Phú Mỹ Hưng (như đường Lê Văn Lương, Huỳnh Tấn Phát) cũng dùng khung quy hoạch đó, nhưng khi giao cho địa phương quản lý lại bị phân lô xây dựng tự phát, lấp nhiều hồ và kênh để bê tông hóa tràn lan, dẫn đến ngập úng.

Điều đó chứng minh rằng bản quy hoạch tốt chỉ là một nửa câu chuyện. Có quy hoạch tốt nhưng buông lỏng quản lý, để xây dựng tự phát và bê tông hóa quá mức, thì đô thị vẫn sẽ ngập và kẹt xe.

* Sau hợp nhất, không gian phát triển của TP.HCM đã rộng lớn hơn, nhưng đi lại giữa thành phố còn khó khăn. Làm sao quản lý một siêu đô thị đa tâm, đa cực mà vẫn thuận lợi cho người dân?

- Nếu thực hiện được "đô thị 15 phút", trong 5 ngày làm việc trong tuần, mọi nhu cầu từ làm việc, trường học, bệnh viện, hành chính, mua sắm... đều được giải quyết trong bán kính 15 phút quanh nơi họ ở. Thủ tục hành chính cũng chỉ cần đến chi nhánh ở địa phương làm chứ không cần vào nội thành.

Chỉ cuối tuần người ta mới có nhu cầu đi xa, người Bình Dương đi Vũng Tàu tắm biển, người nội thành đi Đà Lạt, Nha Trang... Như vậy, giao thông cuối tuần có chồng chéo cũng không sao, vì không còn bị dồn cục cùng lúc như vào giờ cao điểm ngày thường.

Về góc độ quản lý nhà nước, tất cả phải tận dụng triệt để công nghệ số: họp trực tuyến, nộp hồ sơ xin phép xây dựng online, giải quyết thủ tục hành chính đều qua cổng dịch vụ công số hóa…

Quy hoạch chỉ mới vạch ra được định hướng. Thử thách kế tiếp nằm ở chỗ thực hiện quy hoạch như thế nào, và quản lý quy hoạch ra sao. Thử thách đó lớn không kém gì việc lập quy hoạch. 

Đối với siêu đô thị TP.HCM, thách thức lớn nhất từ nay không còn là hoạch định tầm nhìn, mà là biến tầm nhìn đó thành hiện thực và quản trị hiệu quả một đô thị quy mô chưa từng có trong suốt nhiều thập niên tới. Thử thách thực sự chỉ mới bắt đầu, và thành phố cần chuẩn bị cho hành trình ấy ngay từ hôm nay.