Dịch giả Trần Thiện Đạo: Phải tôn trọng văn phong của tác giả

09/01/2007 08:58 GMT+7

Nhà phê bình - dịch thuật Trần Thiện Đạo sinh 1933, sống và làm việc tại Paris, Pháp - đã dịch sang tiếng Việt những tác phẩm của những tác giả như Voltaire, George Sand, Alain Roble Grillet, Albert Camus, Jeal Paul Sartre… Mặc dù định cư tại Pháp hơn 57 năm, nhưng ông luôn quan tâm đến tình hình văn học nước nhà. Nhân dịp ông trở về thăm Hà Nội, chúng tôi đã có buổi trò chuyện với ông.

* Chúng tôi được biết ông vừa được Trung tâm Văn hoá Pháp tại Hà Nội (L’Espace) mời góp ý cho việc tuyển chọn các tác phẩm mà phía Pháp sẽ tài trợ để dịch sang tiếng Việt trong năm 2007?

- Vâng. Đây là lần đầu tiên tôi được mời làm công việc này. Phía Pháp hàng năm có chương trình tài trợ dịch sách là nhằm quảng bá văn hoá Pháp sang Việt Nam, nhưng việc dịch tác phẩm nào lại do các nhà xuất bản Việt Nam đề xuất. Năm nay chúng tôi tuyển chọn các tác phẩm để tài trợ dịch dựa trên 28 đề xuất của các NXB Việt Nam. Trong quá trình tuyển chọn, tôi đã có ý kiến không tài trợ một số tác phẩm.

* Đó là các tác phẩm nào và lý do tại sao, thưa ông?

- Chẳng hạn như một tác phẩm của triết gia Pháp Francois Jullien, vì tác phẩm của tác giả này đã được dịch khá nhiều sang tiếng Việt qua các bản dịch của Hoàng Ngọc Hiến, Nguyên Ngọc hay Trương Thị Anna. Trong khi ấy Pháp còn có nhiều triết gia khác có tầm cỡ như Francois Lullien mà bạn đọc Việt Nam có thể chưa biết tới. Nếu tiếp tục cho xuất bản Francois Jullien sẽ gây ra sự mất cân bằng. Hay cuốn Les Bienveillantes của Jonathan Littell, vì đây là tác phẩm vừa được trao giải Goncourt 2006, bản thân nó có khả năng bán chạy tại Việt Nam, nên để tiền tài trợ cho cuốn khác.

Một số cuốn sách nữa tôi cũng có ý kiến không tài trợ vì đã có những bản dịch từ trước năm 1975. Bản dịch mới và bản dịch cũ khác nhau ở chỗ nào? Thậm chí không loại trừ khả năng là “đạo” lại bản dịch cũ. Năm nay, số tiền tài trợ cho việc dịch sách này khoảng 30.000 euro. Chúng tôi chọn được 13 cuốn, đã gửi về Bộ Ngoại giao Pháp để xin quyết định cuối cùng.

* Ông đã viết nhiều bài phê bình về hoạt động dịch thuật từ tiếng Pháp sang tiếng Việt. Đọc các tác phẩm Pháp dịch sang tiếng Việt thời gian gần đây, ông thấy chất lượng các bản dịch đó có khá hơn không?

- Nhìn chung số người dịch hay, chính xác vẫn chỉ chiếm thiểu số. Trong đó có một số dịch giả như Lê Hồng Sâm, Đặng Anh Đào, Nguyễn Thị Hạnh… mặc dầu họ rất giỏi tiếng Pháp, nhưng đó là một thứ tiếng Pháp đã cũ. Nếu dịch tác phẩm Pháp trước thập niên 1960 - 1970 thì họ dịch rất tốt, còn từ đó tới nay ngôn ngữ Pháp đã thay đổi rất nhiều. Phần đông dịch giả còn lại thường là dịch theo kiểu “mot à mot” (sát từng chữ).

Nếu đúng ý thì không thành vấn đề, nhưng có nhiều câu họ dịch không đúng ý hoặc dịch sai ý. Những dịch giả Việt Nam nói chung chú trọng tới tính chính xác, nhưng một phần do không am hiểu văn học nên họ chỉ chuyển được nghĩa mà không chuyển được văn phong.

* Vậy theo ông, muốn có bản dịch tốt, các dịch giả cần trang bị những gì?

- Theo tôi, người dịch phải thông thạo ngoại ngữ mình phiên dịch chứ không chỉ biết nó là đủ, đồng thời cần hiểu tác giả và tư tưởng của tác giả. Trong quá trình dịch, phải tôn trọng văn phong của tác giả và đảm bảo độ chính xác. Như một lần tôi dịch tác phẩm của Camus. Camus có thời viết lủng củng, tôi cũng dịch lủng củng như thế. Phía dưới tôi có chú thích rằng đó chính là văn phong của tác giả.

Ông Hoàng Hưng khi dịch thơ Pháp cuối thế kỷ XX, có trao đổi với tôi về các bài thơ trước khi cho in. Tôi nghĩ đó chính là biểu hiện của sự tôn trọng tác giả. Có lần tôi đọc bản dịch, ở nguyên tác là một câu văn dài, khi dịch ra, người dịch cố ý phân ra thành nhiều câu. Đó là một sai sót chứ không phải là sáng tạo. Về việc chọn sách để dịch, tôi cho rằng không thể chỉ căn cứ vào giải thưởng được trao cho cuốn sách đó. Có nhiều tác phẩm không có giải thưởng mà vẫn hay. Ở đây cần phải có một sự am hiểu về mặt văn chương.

* Ngoài việc dịch các tác phẩm của Pháp sang tiếng Việt, ông có dịch các tác phẩm văn học của Việt Nam sang tiếng Pháp không?

- Tôi có dịch một số truyện ngắn của Việt Nam sang tiếng Pháp. Nhìn chung, đó là việc tương đối khó khăn vì những truyện ngắn của Việt Nam thường dài dòng, không tiếp cận vấn đề một cách trực tiếp. Trên thực tế, ở Việt Nam không có định nghĩa về thể loại truyện ngắn một cách rõ ràng. Ngoài ra dịch tác phẩm Việt Nam sang tiếng Pháp xong , rất khó tìm được NXB để in những tác phẩm dịch đó.

* Có nghĩa là văn học Việt Nam chưa thuyết phục được người đọc Pháp?

- Đúng thế. Độc giả Pháp tìm đọc sách văn học Việt Nam dịch sang tiếng Pháp hiện chỉ có ba dạng thôi. Một là những người nghiên cứu Việt Nam; hai là những nhà báo sắp đến tác nghiệp ở Việt Nam cần tìm hiểu về Việt Nam; và ba là con cháu của những gia đình Việt Nam định cư tại Pháp, tò mò về quê hương gốc gác của mình. Số độc giả ấy ngày càng ít. Vì vậy, các NXB Pháp ngại in sách Việt Nam.

Nữ giám đốc NXB Acte-Sud cho tôi biết, ở Pháp muốn có lãi, thì một đầu sách xuất bản cần được tiêu thụ từ 1.800 bản trở lên. Khả năng một tác giả Việt Nam đạt được số lượng đó là rất khó. Tuy nhiên, tại Pháp có một tác phẩm văn học Việt Nam được đọc nhiều, được giới phê bình trân trọng và viết nhiều là Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, vì cuốn sách đó đã nêu được những vấn đề của nhân loại, có tính khái quát chung, vượt ra khỏi ranh giới lãnh thổ quốc gia.

Nguồn: Nguyễn Quỳnh Trang - Thể thao & Văn hóa

    Tin mới nhất

    10:45 PM

    Dân Sài Gòn chi tiền triệu ăn Tết đoan Ngọ

    TTO - Không ít người Sài Gòn chi tiền triệu để ăn Tết Đoan Ngọ (tức mùng 5 tháng 5 Âm lịch) với các mâm lễ hương hoa, bánh, trái cây, cơm rượu, bánh ú...

    09:46 PM

    Khi các 'hot girl' lên truyền hình bình luận World Cup!

    TTO - Tôi nghĩ những ý kiến sau đây của mình sẽ gây khó chịu cho VTV, vì vậy, theo thói quen của người Việt, trước khi nói thật mất lòng thì hãy gởi cho nhau những lời có cánh trước đã!

    09:36 PM

    Bỉ - Panama 3-0, 'người nghèo' lực bất tòng tâm

    TTO - Các bàn thắng của Bỉ vào lưới Panama đều là những pha bóng đầy kỹ thuật. Mertens vuốt bóng đẹp mắt ghi bàn còn sau đó De Bruyne vẫy má ngoài chuyền cho Lukaku đánh đầu. Sau đó Lukaku bấm bóng nâng tỉ số 3-0.

    09:07 PM

    Giá USD tự do hạ nhiệt nhưng vẫn trên 23.000 đồng/USD

    TTO - Cuối ngày 18-6, giá USD tự do bán ra còn 23.060 đồng/USD, giảm 30 đồng/USD so với mức “đỉnh” hôm qua, còn giá bán USD ngân hàng cao nhất lên đến 22.880 đồng/USD.

    09:07 PM

    Công an TP.HCM bác tin cảnh sát cơ động giả dạng dân đi gây rối

    TTO - Công an TP.HCM đã chứng minh thông tin cảnh sát giả dạng người dân đi gây rối được lan truyền trên mạng xã hội là thông tin xuyên tạc, bịa đặt.

    09:03 PM

    Nam tài tử điển trai chết vì Ai Cập thua Uruguay 0-1

    TTO - Nam diễn viên Ai Cập Maher Essam đã qua đời vì đột quỵ sau khi bị xuất huyết não trong trận cầu nghẹt thở giữa đội nhà và Uruguay tại World Cup 2018 ngày 15-6.

    09:01 PM

    HLV tuyển Panama hứa nốc hai chai Vodka nếu được đi tiếp

    TTO - HLV tuyển Panama Hernan Dario Gomez hứa với giới truyền thông Nga sẽ một mình nốc cạn hai chai Vodka nếu đội nhà vượt qua vòng bảng của World Cup 2018.

    08:44 PM

    Lam Trường tự hào khoe 10 'ngựa chiến' tại The Voice 2018

    TTO - Sau tập 5 của vòng Giấu mặt vào tối 17-6, huấn luyện viên Lam Trường đã có đủ 10 'chiến binh' cho đội mình. Và anh cũng đã nhanh chóng giới thiệu đội Lam Trường tại The Voice 2018 đầy trang trọng và tự hào.

    08:25 PM

    Yêu cầu Mường Thanh Đà Nẵng phải bồi thường thỏa đáng cho dân

    TTO - Ngày 18-6, UBND phường Mỹ An, quận Ngũ Hành Sơn, TP Đà Nẵng đã báo cáo tình hình xử lý vi phạm tại công trình Dự án Tổ hợp khách sạn Mường Thanh và căn hộ cao cấp Sơn Trà.

    08:23 PM

    Chấn chỉnh việc 'đường dây nóng' ngân hàng thành ‘đường dây nguội’

    TTO - Sau hàng loạt phản ảnh của chủ thẻ về việc không thể liên hệ đường dây nóng của ngân hàng để nhờ hỗ trợ khẩn cấp khi xảy ra sự cố, Ngân hàng Nhà nước vừa yêu cầu các ngân hàng phải chấn chỉnh ngay tình trạng này.

    08:23 PM

    Siết việc đầu tư trái phiếu doanh nghiệp của ngân hàng

    TTO - Ngân hàng không được mua trái phiếu doanh nghiệp phát hành để thực hiện các chương trình, dự án thuộc các lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro hoặc mua trái phiếu doanh nghiệp phát hành trong đó có mục đích để cơ cấu lại các khoản nợ.

    08:06 PM

    Trời quá nắng, cổ động viên Thụy Điển phải cởi trần xem bóng đá

    TTO - Chiều 18-6, Đồi Chim Sẻ (Moscow) tiếp tục chào đón hàng ngàn CĐV đổ về theo dõi các trận đấu World Cup 2018 qua những màn hình khổng lồ trong khu Fan Fest chính thức của FIFA.