Phóng to

Chọn vợt bắt muỗi trên đường Nguyễn Biểu, Q5

Điều đáng lưu ý là tại TP.HCM, một đô thị hiện đại với nhà cửa bêtông đang che phủ dần các diện tích ao, rạch, ruộng vườn, số nạn nhân của muỗi đã tăng lên vùn vụt với 7.755 ca sốt xuất huyết, cao nhất các địa phương trong năm qua... Tại sao?

Đeo hai khẩu trang đã thấm nước, lại đốt cùng lúc năm vòng nhang muỗi trong căn phòng diện tích chưa tới 20m², hai tay anh Hai Nhỏ (ở đường Nguyễn Thái Sơn, P.5, Q. Gò Vấp) còn cầm hai vợt điện diệt muỗi đứng chặn ngay cổng ra vào. “Nhang đốt nhiều như vậy cũng chỉ đủ sức đuổi bọn giặc muỗi đi. Mình phải cầm “búa thiên lôi” này chặn đường rút của bọn chúng mới ăn thua”.

Trong chưa đầy nửa giờ chập choạng chiều tối, hai “búa thiên lôi” trong tay anh ta đã “giáng lửa sét” hơn 100 lần với khoảng chừng ấy muỗi bố, muỗi mẹ, muỗi con bị diệt. Tuy nhiên trận chiến giữa người và muỗi đến đây vẫn chưa kết thúc. Anh Nhỏ còn vào phòng, mở hết bóng đèn điện để cúi mặt sát nền nhà tìm nhặt từng xác muỗi. Anh nói nhiều con muỗi mới say nhang, “xỉu chút chút”, nếu không tận diệt chúng sẽ sống lại...

So với Hai Nhỏ, bà My (ở đường Đoàn Văn Bơ, P.16, Q.4) tiết kiệm hơn bằng cách đêm đêm gom hết quần áo dơ của gia đình lại và treo riêng ở góc khuất. Muỗi thường đậu vào chỗ nặng mùi người này để ẩn nấp vào ban ngày. Bà và các con chỉ việc mỗi ngày vài ba lần cầm vợt điện đứng quây lại... ra tay “giáng sét”. Nhưng bà My vẫn mếu máo cho biết mới phải đi nuôi cháu ngoại bị nhiễm sốt xuất huyết gần nửa tháng ở Bệnh viện Nhi Đồng. “Muỗi nhiều như trấu, đập không hết. Còn xịt thuốc muỗi thì nhà nhỏ quá, làm sao mà thở?”.

Nhiều người dân TP.HCM cũng đang phải sử dụng “binh pháp” phối hợp nhiều loại “vũ khí” khác nhau để tự đối đầu với muỗi. Các loại hóa chất ở dạng xịt, xông khói, bôi da bán đầy ngoài thị trường. Tuy nhiên, qua thực tế, “lực lượng mạnh, phản ứng nhanh” và tốn kém này cho thấy không phải lúc nào cũng đem lại hiệu quả mong muốn. Liều lượng thưa, ít thì chỉ đủ sức “chọc giận” hay đuổi muỗi “ra ngoài chơi một lát” rồi về... chích bù. Còn dùng quá tay thì chắc chắn không tốt cho sức khỏe, nhất là các gia đình có trẻ em.

Gần đây, các loại vợt điện giật chết muỗi có vẻ được nhiều người chuộng hơn. Nếu không quá sơ ý để bị giật tê người, nó hoàn toàn không ảnh hưởng đến môi trường, sức khỏe. Hơn nữa, “vũ khí” này cũng dễ sử dụng cho người già lẫn trẻ em, chỉ cần bấm công tắc điện. Thị trường hiện đang có khá nhiều loại vợt này với giá trung bình khoảng 35.000-45.000 đồng/cái. Ngoài số loại dùng pin hoặc kết hợp vừa dùng pin vừa điện sạc, loại chỉ dùng nguồn điện sạc đang được khá ưa chuộng.

Phóng to

Điều trị sốt xuất huyết tại bệnh viện Nhi Đồng 1

Những người bán hàng điện trên đường Tôn Đản, Q.4 và Cách Mạng Tháng Tám, Tân Bình cho biết có ngày họ bán được 40-50 cái vợt, tăng gấp đôi so với trước. Thậm chí nhiều khách hàng còn đi mua một lúc mấy cái cho cả gia đình dùng. Tuy nhiên, họ cũng khuyến cáo đã xuất hiện vợt giả, kém chất lượng. Hầu hết chúng là hàng không rõ nhãn mác, xuất xứ từ Trung Quốc. Dùng qua vài ngày vợt điện bị hư bộ phận kích điện, pin, và chỉ còn tác dụng mím môi mà... nện muỗi bằng lực cánh tay hoặc đem đi đánh cầu lông.

Bất lực?

Trong khi nhiều người dân cho rằng nạn muỗi mòng ở TP.HCM thời gian gần đây tăng lên, thì ý kiến của các bác sĩ, y tế dự phòng lại khác nhau. Người đồng ý có tăng. Người khẳng định giảm xuống. Người bảo phải chờ kết quả khảo sát chuyên môn đầy đủ mới có thể kết luận được. Thế nhưng, con số giám sát dịch tễ cho thấy số người mắc sốt xuất huyết năm sau cao hơn năm trước đã khẳng định thêm ý kiến thực tế của người dân. Các quận, huyện Nhà Bè, Cần Giờ, Bình Thạnh, Tân Bình, Bình Chánh... vẫn đang là trọng điểm bị muỗi hoành hành. Nhưng ở ngay các khu trung tâm tình trạng cũng không khá hơn là bao.

Thầy giáo Minh, người mới mừng rỡ cầm chiếc chìa khóa cửa của một căn hộ trong tòa cao ốc mới toanh trên đường Điện Biên Phủ, cũng phải cười mếu đi mua “vũ khí” chống muỗi. Ông nói tưởng lên ở tầng cao thì ít muỗi, nào ngờ đám “giặc” này đã biết đi thang máy để lên. Nó tấn công gia đình ông không chỉ ban đêm mà cả ban ngày, dù các loại vợt điện, thuốc xịt, thuốc nhang xông đã bủa giăng tứ phía.

Lý giải tại sao khi người ta càng có ý thức chống muỗi thì muỗi và các bệnh lây truyền do muỗi lại càng tăng lên, bác sĩ Trần Khánh Tiên - trưởng phòng côn trùng học Viện Pasteur TP.HCM - cho rằng có hai nguyên nhân chính:

Thứ nhất, muỗi ở nhiều địa phương đang ngày càng tăng khả năng kháng lại các loại hóa chất chuyên dụng. Đây là vấn đề phức tạp và đau đầu nhất trong cuộc chiến dịch tễ hiện nay. Một kết quả khảo sát mới thực hiện của Viện Pasteur cho thấy muỗi ở nhiều địa bàn tại TP.HCM đã kháng thuốc diệt từ 2-10 lần so với mức chuẩn. Thậm chí cả ba loại hóa chất thế hệ mới thuộc nhóm pyrethroides là permethrin (nồng độ 0,75%), lambda – cyhalothrin (0,05%) và deltamethrin (0,05%) cũng đã bị lờn muỗi. Đặc biệt còn có cả tình trạng kháng chéo. Loại hóa chất mặc dù chưa bao giờ sử dụng trong nhóm nhưng có một số loại đã bị kháng cũng bị muỗi kháng luôn.

Phóng to

Tình hình mắc, chết SXH năm 2004 so với số liệu giai đoạn 1996-2000

Tìm hiểu vấn đề, bác sĩ Tiên cho biết ngoài đặc điểm phát triển sinh học của muỗi thì tình trạng sử dụng nhiều, lâu hóa chất và sử dụng không đúng qui cách là một trong những nguyên nhân cơ bản. Thêm nữa, nhiều loại thuốc dạng xịt, xông khói không đạt tiêu chuẩn bán tràn lan trên thị trường cũng “tạo thêm sức đề kháng” cho muỗi.

Thứ hai là do con người. Không là nghịch lý khi bệnh dịch do muỗi gây ra tăng lên ở một đô thị đang bêtông hóa kênh rạch, ruộng vườn như TP.HCM. Chính các khu dân cư tự phát, những ổ chuột mới ở vùng ven, thậm chí cả những khu đô thị có qui hoạch... kém chất lượng thiếu khoảng thông thoáng, mà đặc biệt là hệ thống cấp thoát nước khép kín là nguyên nhân làm tăng dịch bệnh do muỗi.

Nhìn chung, các loại muỗi thông thường sống ở bụi rậm, ao hồ có thể giảm xuống. Nhưng riêng loại muỗi vằn Aedes aegyti nguy hiểm lây truyền bệnh sốt xuất huyết lại tăng lên, vì loại này chuyên sống trong nhà, sinh đẻ ở các vật dụng trữ nước sạch sinh hoạt. Rất nhiều người dân vẫn đang lầm lẫn trong vấn đề này. Ban đêm họ cẩn thận với muỗi, còn ban ngày lại lơ là vì thấy muỗi ít, trong khi loại muỗi truyền sốt xuất huyết này lại chích vào ban ngày.

Và tương lai?

Phóng to

Phân bố ca tử vong theo nhóm tuổi năm 2004

Mặc dù theo giới chức trách, các dự án phòng chống dịch tễ do muỗi lây truyền ở VN luôn được quan tâm chỉ đạo ở tầm quốc gia, nhưng thực tế cuộc chiến giữa người với muỗi vẫn đang loay hoay, bất lực, nếu không muốn nói là con người đang... yếu hơn.

Thông tin tập hợp từ nhiều nguồn khác nhau cho thấy vụ muỗi và dịch bệnh do muỗi năm 2005 có thể còn khốc liệt hơn cả năm 2004 (mặc dù năm này cũng đã phát dịch cao hơn năm 2003 và được phòng chống, dập dịch quyết liệt). Ở tuần thứ 5, năm 2005, An Giang đã có 44 ca sốt xuất huyết trong khi cùng kỳ 2004 chỉ có 29 ca. Tỉ lệ tương ứng ở Bến Tre là 33ca/7ca, Sóc Trăng 50ca/21ca ...

Theo bác sĩ Tiên, mặc dù có một vài địa phương giảm, nhưng giám sát dịch tễ chung cho thấy ở thời điểm hiện nay, tổng số ca sốt xuất huyết đã cao hơn cùng kỳ năm trước. Tình hình này cộng với diễn biến phức tạp trong những tháng đầu mùa khô vừa qua (lẽ ra phải giảm) đã cảnh báo cuộc chiến giữa người và muỗi sẽ còn phức tạp hơn nhiều. Các tỉnh, thành có thể sẽ tiếp tục là điểm nóng dịnh bệnh sốt xuất huyết là TP.HCM, An Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp, Hậu Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng ...

Cho đến thời điểm này, không chỉ VN mà cả các nhà dịch tễ học thế giới đều rất quan tâm, lo lắng trước vấn đề dịch bệnh có nguyên nhân từ muỗi. Máu luôn luôn là tác nhân lây truyền những dịch bệnh cực kỳ nguy hiểm, trong khi muỗi lại là côn trùng trung gian truyền mầm bệnh từ người này qua người kia, cộng đồng này qua cộng đồng khác.

Hiện sốt rét vẫn đang hoành hành, sốt xuất huyết làm chết người mà chưa có thuốc đặc trị, viêm não Nhật Bản đã có vaxcin nhưng vẫn đặc biệt nguy hiểm. Không ai biết tương lai kẻ thù của loài người là con muỗi nhỏ bé sẽ còn lây truyền những bệnh dịch ác hiểm gì nữa, nếu con người không ra tay tận diệt được chúng trước...

Điều đáng lo ngại là nếu như trước đây bệnh nhân sốt xuất huyết chủ yếu là trẻ em, thì gần đây đã lan nhiều sang cả người lớn, và y tế chữa trị rất lúng túng vì chưa có kinh nghiệm. Năm 2004, tỉ lệ sốt xuất huyết ở người lớn (trên 15 tuổi) chiếm 29,5% trong tổng số 66.151 ca, tương đương với năm 2003 và cao hơn hẳn các năm trước. Ngoài ra, 2004 cũng là năm có tỉ lệ ca sốt xuất huyết nặng tăng rất cao với tỉ lệ ca sốc 19,6%, trong khi 2003 chỉ có 17,1%, 2002 là 15,8%. Đặc biệt, type virus sốt xuất huyết Den-2 gia tăng mạnh trong năm 2004, chiếm tỉ lệ phân lập dương tính là 13%, có ở 19/20 tỉnh thành giám sát. Đây là type virus chiếm ưu thế hoàn toàn trong các ca tử vong có xét nghiệm (50%). Trong khi chưa thấy có dấu hiệu chuyển đổi type virus trong năm 2004 thì dự báo 2005 sẽ tiếp tục có nhiều ca sốt xuất huyết nặng và tử vong cao.