Hôm nay, người lính đến từ quê hương quan họ Bắc Ninh trở lại vùng đất Thăng Bình, Quảng Nam (cũ) - nay thuộc TP Đà Nẵng - nơi hơn nửa thế kỷ trước, biết bao đồng đội của ông đã nằm xuống.

Gian nan ngày về đất mẹ

Ông Đãi từng là chàng trai gác bút nghiên lên đường vào chiến trường Khu 5, kinh qua Chiến dịch Hồ Chí Minh rồi tiếp tục làm nhiệm vụ quốc tế tại Campuchia, thuộc Mặt trận 579. Sau ngày đất nước thống nhất, rời quân ngũ với nhiều năm công tác tại Phòng Tác chiến Quân khu 5, ông bắt đầu hành trình đi tìm những đồng đội vẫn còn nằm lại chiến trường.

Với trọng trách là Trưởng ban liên lạc truyền thống Trung đoàn 31, Sư đoàn 2, Quân khu 5 tại Đà Nẵng, nhờ trí nhớ đặc biệt và sự tận tụy, ông Đãi trở thành "người đưa đò" của hàng ngàn gia đình liệt sĩ. 

Những ký hiệu mơ hồ trên giấy báo tử, những địa danh đã đổi tên, những phiên hiệu đơn vị tưởng như không còn ai nhớ… được ông lần giở, đối chiếu và kết nối với những nhân chứng còn sống.

Trong chuyến đi lần này, chị Trần Bảo Hoa từ Hà Nội mang theo xấp hồ sơ đã ố vàng. Cậu ruột chị, liệt sĩ Nguyễn Xuân Tĩnh, quê xã Mỹ Hưng, Thanh Oai, Hà Tây cũ, hy sinh năm 1968. Gia đình tin rằng hài cốt của liệt sĩ Tĩnh đã được quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ xã Đồng Dương nhưng bị ghi nhầm tên thành Nguyễn Văn Tính.

Ba bộ hồ sơ quản lý của địa phương đều ghi cái tên này, với cùng năm sinh, quê quán xã Mỹ Hưng; trên bia mộ cũng có tên Nguyễn Văn Tính, không ghi quê quán. Suốt 5 năm qua, năm nào chị Hoa cũng cùng ông Đãi trở lại nơi đây, đối chiếu hồ sơ quy tập, sơ đồ mộ chí gốc và các dữ liệu liên quan. Các cơ quan chức năng đã có cơ sở xác định đây chính là hài cốt của cậu chị.

Thế nhưng, những vướng mắc về thủ tục hành chính khiến hành trình đưa người đã khuất trở về quê nhà vẫn chưa thể hoàn tất. Mới đây, nghe nói có thể thực chứng bằng ADN, chị Hoa mang tóc của mẹ vào nhưng được hướng dẫn để lấy mẫu máu.

Mỗi dòng thông tin, một niềm hy vọng

Vợ chồng ông Đỗ Duy Đạt từ Ninh Bình tìm về chiến trường xưa để lần tìm dấu vết người anh trai, liệt sĩ Đỗ Văn Dương (quê xã Liêm Thuận, Thanh Liêm, tỉnh Nam Hà cũ). 

Theo giấy báo tử, liệt sĩ Dương hy sinh ngày 29-8-1967 tại thôn 6, xã Bình Phú, huyện Thăng Bình cũ, nay thuộc xã Thăng Phú, TP Đà Nẵng, khi đang chiến đấu trong Trung đoàn 31.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, gia đình gần như không có thêm thông tin. Vợ chồng ông Đạt nhiều lần tìm gặp đồng đội cũ, nâng niu từng mẩu tin nhỏ như sợi dây cuối cùng nối với người anh đã khuất. Nhờ sự kết nối của ông Đãi, họ trở lại nơi người anh hy sinh, hy vọng gặp được những nhân chứng từng tham gia trận đánh năm xưa.

Một cuộc tìm kiếm khác cũng đang được tiếp nối. Liệt sĩ Lê Văn Bùi (quê xã Bình Phú, nay là xã Thăng Phú, Đà Nẵng) hy sinh năm 1967. 

Nhân chứng kể lại rằng ông hy sinh gần bụi tre ở khu vườn nhà bà Mai Thị Đào (thôn Hưng Lộc, xã Đồng Dương). 

Sau chiến tranh, khu đất bị san gạt, gia đình chưa thể cất bốc hài cốt. Nay, những bụi tre và dấu tích hầm hào vẫn còn đó. Vợ của liệt sĩ năm nay đã 84 tuổi, mấy chục năm rồi, bà vẫn mong một lần tìm được nơi chồng mình nằm xuống.

Người em gái liệt sĩ kể bà vẫn mơ thấy anh trai trở về. Một giấc mơ mong manh, nhưng với gia đình, đó là niềm hy vọng chưa bao giờ tắt.

Ông Đãi không vội vàng. Ông cùng thân nhân đến từng địa điểm, gặp những người từng sống tại vùng đất này, đối chiếu từng chi tiết. "Chúng tôi không thể vội. Mỗi thông tin đều phải được xác minh. Nhưng nếu các dữ liệu tiếp tục trùng khớp, hy vọng tìm thấy đồng đội là có", ông nói.

Chiều xuống, mưa dông bất chợt trút qua vùng chiến trường xưa, hơi nóng phả lên từ mặt đất như tạt thêm vào lòng người sự đau đáu. Trong Nghĩa trang liệt sĩ Bình Định xã Đồng Dương, khói hương bảng lảng giữa những hàng mộ trắng. Ông Đãi đứng lặng hồi lâu. 

Có khoảng 2/3 số liệt sĩ đang nằm lại nơi đây là đồng đội của ông ở Trung đoàn 31 - đơn vị hai lần được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Hơn nửa thế kỷ sau ngày chiến tranh kết thúc, những người lính năm xưa vẫn trở lại chiến trường cũ. Không còn tiếng súng. Chỉ còn cái nắng bỏng rát, những khu vườn đã đổi thay, những con đường mới mở và những người thân tóc đã bạc trắng. Với cựu binh Nguyễn Tiến Đãi, cuộc chiến tìm đồng đội vẫn chưa kết thúc…

Phút nghẹn ngào khi liệt sĩ Huỳnh Văn Quên đã có ảnh thờ sau hàng chục năm mong mỏi

Tối 23-7, tại điểm cầu truyền hình công viên Lê Thị Riêng, gia đình liệt sĩ Huỳnh Văn Quên đã bật khóc khi chân dung ông được phục dựng, nhiều người tham dự cũng không kìm được nước mắt.