Là những nhà sư cởi cà sa khoác chiến bào, những nhà tu hành vào chốn lao tù để góp sức đổi lấy tự do, hòa bình cho đất nước. Là những hòa thượng "vị pháp thiêu thân" để thắp sáng lương tri toàn thế giới, ủng hộ sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam.

Hòa bình, bóng áo cà sa lại vào nghị trường, ra tuyến đầu chống dịch, tới các vùng thiên tai bão lũ…

Và đồng hành cùng cả nước thời gian qua, sau khi sáp nhập các ban trị sự cấp tỉnh, thành phố, tạm dừng hoạt động ban trị sự cấp quận, huyện, thị xã, Trung ương Giáo hội quyết định sáp nhập các ban, viện tại Trung ương và chỉ đạo tinh giản các ban chuyên môn trực thuộc các ban trị sự cấp tỉnh, thành phố.

Để thấy, truyền thống hộ quốc an dân, đồng hành cũng dân tộc của Phật giáo Việt Nam luôn thể hiện sâu sắc dưới nhiều cách thức trong hơn 2.000 năm qua, đặc biệt là trong lịch sử 45 năm Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Kỷ niệm 45 năm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam và nhân Đại hội Phật giáo toàn quốc, Tuổi Trẻ trò chuyện với Thượng tọa Thích Đức Thiện - phó chủ tịch, Tổng thư ký Hội đồng trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam - về truyền thống quý báu gói trong bốn chữ "hộ quốc an dân" của Phật giáo Việt Nam.

* Thưa Thượng tọa, truyền thống "hộ quốc an dân, đồng hành cùng dân tộc" nhen nhóm ngay từ những ngày đầu Phật giáo vào Việt Nam và tiếp nối suốt hơn 2.000 năm qua?

- Việt Nam là đất nước đa tôn giáo. Mỗi tôn giáo tuy có đức tin cũng như cách thờ phụng khác nhau, nhưng tất cả đồng bào các tôn giáo ở nước ta đều có chung Mẹ Tổ quốc Việt Nam để cùng nhau dựng xây và dấn thân phụng sự, đều là con Lạc, cháu Hồng. Trong các thành tựu vĩ đại của đất nước có những đóng góp to lớn của nhiều tầng lớp nhân dân, của đồng bào các tôn giáo, trong đó có Phật giáo.

Phật giáo Việt Nam là tôn giáo có truyền thống "hộ quốc an dân, đồng hành cùng dân tộc", luôn gắn bó với vận mệnh của đất nước. Ngay từ buổi đầu độc lập, các vị Thiền sư Khuông Việt, Vạn Hạnh đã đem trí tuệ và đức độ giúp nước. Thiền sư Vạn Hạnh là người có công nuôi dạy Lý Công Uẩn, đưa Lý Công Uẩn lên ngôi, mở ra một triều đại cực thịnh thời bấy giờ, trị quốc theo tinh thần từ bi và trí tuệ của Đạo Phật.

Thời Trần, Phật hoàng Trần Nhân Tông khai sinh thiền phái Trúc Lâm - một dòng thiền mang đậm sắc thái riêng của Việt Nam với tinh thần "cư trần lạc đạo", gắn sự tu tập cùng trách nhiệm với đời, với nước. Ông là vị vua từ bỏ vương vị để trở thành một nhà tu hành, và tiếp tục "hộ quốc an dân" bằng thiền phái Trúc Lâm mà ông khai sinh cho đất nước.

Đầu thế kỷ 20, khi đất nước chìm trong xiềng xích nô lệ, phong trào chấn hưng Phật giáo khắp ba miền đã góp phần thức tỉnh tinh thần dân tộc. Với truyền thống nhập thế đạo nhà, phụng đạo yêu nước, hộ quốc an dân, đồng hành cùng dân tộc, Phật giáo đã đồng hành cùng cách mạng Việt Nam.

Những ngôi chùa cổ kính, vốn là nơi tu hành thanh tịnh, trở thành những pháo đài cách mạng vững chắc. Từ chùa Trăm Gian, chùa Bột Xuyên ở Hà Nội, đến chùa Côn Sơn ở Hải Dương, từ chùa Trà Am ở Huế, đến chùa Giác Ngộ, Ấn Quang ở Sài Gòn… trở thành nơi che giấu, nuôi dưỡng cán bộ cách mạng, trạm cứu thương tiền phương.

Nhiều ngôi chùa là nơi thành lập chi bộ Đảng, nơi hoạt động của các nhà cách mạng, được các sư trụ trì che chở, giúp đỡ.

Lịch sử còn ghi: bản chỉ thị, kim chỉ nam chỉ đạo thành công của Cách mạng tháng 8-1945 "Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" do Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp khẩn và khởi thảo tại chùa Đồng Kỵ, Từ Sơn, Bắc Ninh.

Nơi đây từng nuôi giấu nhiều cán bộ của Trung ương giai đoạn tiền khởi nghĩa (1940 - 1945). Tổng Bí thư Trường Chinh và các nhà cách mạng Hoàng Văn Thụ, Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Lương Bằng... đã về đây hoạt động.

Ngay sau những ngày đầu lập nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến thăm chùa Bà Đá, Hà Nội vào ngày 5-1-1946, Người kêu gọi các tôn giáo chung tay cùng Chính quyền cách mạng chăm lo cho nhân dân.

Hội Phật giáo cứu quốc ra đời tích cực tham gia phong trào bình dân học vụ, cứu trợ giúp đỡ đồng bào vượt qua nghèo đói, xây dựng chính quyền vững mạnh.

Trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân, đế quốc đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước, Phật giáo đã luôn ủng hộ đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước.

Năm 1947, nghe theo tiếng gọi của núi sông, lời kêu gọi "toàn quốc kháng chiến" của Hồ Chủ tịch, Hòa thượng Thích Thế Long đã làm lễ cởi cà sa khoác chiến bào cho 27 nhà sư tại chùa Cổ Lễ (Ninh Bình).

* Còn những câu chuyện các nhà sư bị giam ở Hỏa Lò, Côn Đảo, có người nằm lại nghĩa trang Hàng Dương và đặc biệt là trái tim Bồ Tát Thích Quảng Đức hơn nửa thế kỷ qua vẫn làm xúc động trái tim của triệu triệu người Việt, thưa thượng tọa?

- Đúng vậy. Đó là trường hợp Hòa thượng Thích Thanh Tứ trực tiếp tham gia lực lượng vũ trang bí mật tỉnh Hưng Yên, làm công tác dân vận. Từ tháng 10-1951 đến tháng 4-1953, hòa thượng bị thực dân Pháp bắt giam và tra tấn, áp giải qua nhiều trại giam, nhà tù, trong đó có nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội).

Đại đức Thích Hành Tuệ hoạt động cách mạng, bị bắt, giam trong chuồng cọp nhà tù Côn Đảo và nằm lại ở nghĩa trang Hàng Dương.

Tiêu biểu nhất là hành động yêu nước "vị pháp thiêu thân" của Hòa thượng Thích Quảng Đức phản đối chiến tranh năm 1963, thắp sáng lương tri toàn thế giới ủng hộ cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam.

Ngọn lửa bất diệt của Bồ tát Thích Quảng Đức là minh chứng sống động cho tinh thần, ý chí đấu tranh giành độc lập dân tộc, hòa bình và thống nhất đất nước của tăng ni, tín đồ Phật giáo Việt Nam. Đây là minh chứng cho truyền thống ngàn năm Phật giáo Việt Nam đồng hành cùng dân tộc.

Có thể nói, tăng ni Phật giáo Việt Nam đã có nhiều đóng góp thiết thực tham gia kháng chiến, hy sinh xương máu góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu năm 1954 và đại thắng mùa Xuân năm 1975, đưa Bắc - Nam sum họp một nhà, giang sơn liền một dải.

* Thời kỳ hòa bình và xây dựng đất nước thì vẫn là tinh thần "ở đâu đồng bào gặp khó khăn, hạn hán, thiên tai, ở đó có chư tăng ni, Phật tử chia sẻ" ?

- Đó chính là tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam và cũng là minh chứng cho vai trò của Giáo hội Phật giáo Việt Nam với tư cách thành viên tích cực của mặt trận trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Giáo hội Phật giáo Việt Nam và các tổ chức tiền thân đã không ngừng củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết giữa các tôn giáo, giữa đạo và đời vì mục tiêu chung là đất nước hòa bình, Nhân dân hạnh phúc.

Bao năm qua, người dân đã được chứng kiến các tăng ni nhiệt tình hưởng ứng và tham gia các phong trào thi đua yêu nước, thực hiện đúng pháp luật Việt Nam, tham gia xây dựng chính quyền, sống tốt đời đẹp đạo.

Các phong trào sôi nổi trong cộng đồng như xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, xóa nhà tạm, nhà dột nát, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, xây dựng nếp sống văn hóa trên địa bàn khu dân cư… tất cả đều có sự tham gia nhiệt tình của các tăng ni, Phật tử.

Họ còn rất tích cực trong công tác từ thiện nhân đạo, an sinh xã hội với hàng trăm Tuệ Tĩnh Đường, hàng nghìn công trình từ thiện, nhà tình nghĩa, lớp học tình thương, các trung tâm nuôi dưỡng trẻ mồ côi, người già cô đơn, người tàn tật.

Giáo hội luôn có mặt đúng lúc và kịp thời cứu trợ đồng bào bị thiên tai, lũ lụt, dịch bệnh COVID-19, tham gia tích cực ủng hộ phong trào xóa đói giảm nghèo, chăm sóc các đối tượng người có công với đất nước.

Những việc làm như phát quà từ thiện, xây cầu, làm đường, xây dựng trường học bán trú, phát xe lăn, hiến máu nhân đạo, hiến mô tạng cứu người, quỹ khuyến học, ủng hộ các chiến sĩ, ngư dân biển đảo bám biển Hoàng Sa, Trường Sa của Việt Nam, tuyên truyền chấp hành Luật an toàn giao thông… không việc gì nhân dân cần mà các tăng ni, Phật tử vắng mặt.

* Và 45 năm trước, với sự ra đời của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử hộ quốc an dân của Phật giáo Việt Nam?

- Năm 1981, Giáo hội Phật giáo Việt Nam được thành lập trên cơ sở hợp nhất 9 tổ chức, hệ phái, thể hiện tinh thần đoàn kết của Phật giáo.

Hòa thượng Thích Trí Thủ - Trưởng ban Vận động thống nhất Phật giáo Việt Nam, trong lời khai mạc Hội nghị đại biểu thống nhất Phật giáo Việt Nam ngày 4-11-1981 tại chùa Quán Sứ, Hà Nội đã nói:

"Hôm nay, lần đầu tiên trong lịch sử, chúng ta có một hội nghị gồm đầy đủ đại biểu các tổ chức, giáo hội, hệ phái Phật giáo trong cả nước: Bắc tông, Nam tông, Khất sĩ và Phật giáo Khmer, tăng ni và nam nữ cư sĩ, già và trẻ, từ mọi miền trên đất nước Việt Nam đã vân tập về đây, trong hội trường trang nghiêm và rực rỡ với một quyết tâm sắt đá: xây dựng hoàn thành ngôi nhà thống nhất Phật giáo Việt Nam".

Ở nơi ngôi nhà chung ấy, mối tương quan giữa Phật giáo và dân tộc được kết tinh trong phương châm hành đạo "Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội".

Có thể nói, từ khi thống nhất trong một tổ chức chung, Phật giáo Việt Nam lại càng có cơ hội phát triển, xiển dương và có nhiều đóng góp hơn trong xây dựng và phát triển đất nước.

Trải qua 9 kỳ đại hội và nay là kỳ đại hội thứ 10, với 45 năm Phật giáo Việt Nam hoà hợp, thống nhất, tiếp nối truyền thống tốt đẹp hơn 2.000 năm, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã góp sức rất lớn trong hành trình đi lên của dân tộc.

* Thử thách đại dịch COVID-19 vừa qua cũng một lần nữa cho thấy tinh thần hộ quốc an dân của Phật giáo Việt Nam, thưa Thượng tọa?

- Trong đại dịch COVID-19, ngoài những y, bác sĩ, bộ đội biên phòng, công an… ngày đêm chống dịch, thì các tu sĩ và Phật tử cũng mạnh mẽ xông pha cứu giúp đồng bào.

Các cấp giáo hội và đông đảo tăng, ni, phật tử trợ giúp kịp thời, thiết thực, hiệu quả trong cuộc chiến phòng, chống dịch COVID-19, chung tay cùng các cấp chính quyền và nhân dân chăm lo, chia sẻ, giúp đỡ nhiều gia đình khó khăn, người khuyết tật, neo đơn, người nghèo, lao động bị ảnh hưởng dịch COVID-19 và thiên tai bão lũ tại miền Trung.

Các tăng ni không chỉ hỗ trợ vật chất mà còn chăm lo về tinh thần cho nhân dân trong đại dịch.

Dịp Quốc khánh 2-9-2021, tôi đại diện cho giáo hội đi thăm, tặng quà, động viên các y bác sĩ, các tăng ni đang ngày đêm chiến đấu cật lực cùng các bệnh nhân COVID-19 ở Long An và TP.HCM.

Tết Độc lập năm ấy thực sự là một dịp lễ đặc biệt nhất mà tôi từng trải qua. Không chỉ cảm phục những hy sinh không gì đo đếm được của các y, bác sĩ, tôi còn rất cảm động khi chứng kiến những đóng góp của các nhà tu hành ở ngay tuyến đầu chống dịch.

Đi tới đâu tôi cũng được nghe các y bác sĩ bày tỏ lòng kính trọng với các tình nguyện viên tôn giáo đang chăm sóc bệnh nhân trong các bệnh viện dã chiến, không chỉ ở lòng bác ái lăn xả cứu đời của họ mà còn bởi hiệu quả rất lớn trong việc chăm sóc tâm lý cho các bệnh nhân, góp phần quan trọng giúp họ lành bệnh.

Trong điều trị bệnh nhân COVID-19 thì việc giải quyết vấn đề tâm lý cho bệnh nhân là rất quan trọng và các tăng ni làm việc này rất hiệu quả. Nhiều bệnh nhân vì nản lòng trước COVID-19 mà bỏ ăn, các y bác sĩ khó lòng khuyên giải nhưng chỉ cần các tăng ni động viên họ lại chịu ăn và tiếp tục chiến đấu.

* Với những thành tựu lớn lao mà Giáo hội Phật giáo Việt Nam đóng góp cho đất nước bao năm qua cho ông thấy điều gì?

- Những thành tựu ấy là minh chứng cho đường lối, chủ trương đúng đắn của Đảng, Nhà nước ta về tôn giáo: luôn tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của mọi người dân.

Đồng thời, những thành tựu của Phật giáo Việt Nam những năm qua cũng cho thấy bức tranh thực tiễn đời sống tôn giáo phong phú, đa dạng, và tự do tại Việt Nam.

Trân trọng cảm ơn Thượng tọa!