Đối với hành trình ba mươi năm tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành - anh Văn Ba - nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc - Chủ tịch Hồ Chí Minh, những tấm bưu ảnh cổ đặc biệt có giá trị bởi một lý do quan trọng: trong nhiều giai đoạn của cuộc đời hoạt động cách mạng không tồn tại nhiều hình ảnh trực tiếp về Người. Tuy nhiên, những địa điểm mà Người từng sống, làm việc hoặc hoạt động - các bến cảng, khách sạn, con đường, quảng trường hay hội trường - được ghi lại khá rõ ràng qua các tấm bưu ảnh được phát hành ở chính thời kỳ đó.

Nguyễn Ái Quốc tại Đại hội Đảng Cộng sản Pháp ở Tours (Pháp) năm 1920

Nhờ vậy, khi được nghiên cứu và đối chiếu với các tư liệu lịch sử, bản đồ cổ và tài liệu lưu trữ, những tấm bưu ảnh có thể giúp xác định và tái hiện không gian như một bản đồ lịch sử được ghép lại từ những "nhân chứng hình ảnh" của quá khứ.

Khi được đặt cạnh nhau theo trình tự thời gian và không gian, những hình ảnh tưởng chừng rời rạc dần ghép lại thành một câu chuyện lịch sử trọn vẹn: câu chuyện về hành trình của một người thanh niên Việt Nam đi qua nhiều châu lục, trải nghiệm nhiều nền văn hóa và hệ thống chính trị khác nhau để tìm ra con đường giải phóng dân tộc.

Dành hơn 5 năm lần tìm từng tấm bưu ảnh cho chủ đề này, dẫu là một người sưu tầm lâu năm, nhưng mỗi tấm bưu ảnh tìm được đều mang cho tôi niềm xúc động sâu xa. Ngắm nghía tấm ảnh, tôi cảm giác như vừa tìm thấy thêm một dấu chân Người trên bản đồ thế giới, dấu chân mỗi ngày mỗi mạnh mẽ của người thanh niên đã rời Sài Gòn với hai bàn tay trắng và khát vọng lớn lao.

Từng bước một, khát vọng đó đã thành hiện thực và vẫn đang tiếp tục soi sáng đến ngày nay: con đường của độc lập dân tộc gắn liền với phát triển, của tinh thần học hỏi từ thế giới nhưng luôn giữ vững bản sắc và lợi ích quốc gia.

Hành trình tìm kiếm của một người sưu tầm như tôi chưa bao giờ thật sự kết thúc.

Trong hành trình sưu tập tư liệu, những tấm bưu ảnh cổ về con tàu Amiral Latouche Tréville trở thành những hiện vật đặc biệt quý giá. Đó là những tấm bưu ảnh được in tại Pháp vào đầu thế kỷ 20, ghi lại hình dáng của con tàu từng vượt qua Ấn Độ Dương, Hồng Hải, kênh đào Suez và Địa Trung Hải để đến Marseille.

Chúng ta được thấy lại diện mạo của con tàu viễn dương xưa, trên đó lưu lại những ngày đầu tiên người thanh niên Việt Nam lấy tên Văn Ba rời đất nước để bắt đầu hành trình 30 năm bôn ba.

Từ Sài Gòn, những bưu ảnh cổ về các hải cảng trên tuyến đường biển Đông - Tây như Singapore, Colombo, Port Said, Marseille hay Le Havre đã giúp tái hiện bối cảnh chuyến hải trình năm 1911.

Chiếc tàu Amiral Latouche Tréville vượt qua sóng gió đại dương, trong khung cửa, trên boong tàu có một người thanh niên Việt Nam gầy gò đang làm những công việc nặng nhọc - từ phụ bếp, lau dọn cho đến khuân vác.

Qua những vùng biển và những bến cảng xa lạ, anh Văn Ba đã tận mắt quan sát đời sống của người lao động ở nhiều quốc gia và thuộc địa, từ đó anh nhận ra bản chất chung của chế độ thực dân và sự áp bức đối với các dân tộc bị trị.

Trong hình ảnh các cảng biển Marseille và Le Havre - hai cửa ngõ hàng hải quan trọng của nước Pháp đầu thế kỷ 20, các con tàu viễn dương khổng lồ neo đậu dọc bến cảng, xung quanh là những nhà kho và cần cẩu sắt đồ sộ. Giữa không gian tấp nập, ý chí phải làm gì để giúp đất nước còn trong cảnh nô lệ, đói nghèo của anh Văn Ba càng mạnh mẽ hơn.

Nếu những hải cảng ghi dấu bước khởi đầu của hành trình, thì những con đường và căn nhà nhỏ ở châu Âu lại ghi lại những năm tháng lao động và học tập gian khổ của Nguyễn Ái Quốc.

Một trong những địa chỉ được gợi mở là phố Charonne ở Paris. Theo một số tư liệu, năm 1917, Nguyễn Tất Thành từng thuê một căn phòng trọ tại đây. Trong kho bưu ảnh Paris đầu thế kỷ 20, tôi tìm thấy bức ảnh chụp Hotel Populaire - "Khách sạn Bình dân" ở số 94 Charonne, một cơ sở lưu trú dành cho những người lao động nghèo, thủy thủ và sinh viên.

Một địa chỉ khác cũng được xác định là số nhà 56 Rue Monsieur-le-Prince - địa chỉ mà Nguyễn Ái Quốc ghi dưới bản "Yêu sách của nhân dân An Nam" gửi Hội nghị Versailles năm 1919.

Tôi phát hiện một bưu ảnh hiếm về khách sạn Le Médicis tại địa chỉ này. Ngày nay khách sạn vẫn tồn tại với tên Hotel Le Clos Médicis, trở thành một chứng tích sống động thời điểm lịch sử tiếng nói của nhân dân Việt Nam lần đầu vang lên trên diễn đàn quốc tế.

Trong bộ sưu tập bưu ảnh về hành trình 30 năm đó, có những hình ảnh gợi lại những năm tháng lao động vất vả của anh Văn Ba ở nước ngoài.

Đó là những bưu ảnh về khách sạn Drayton Court ở West Ealing (London) - nơi anh từng làm việc trong giai đoạn 1913-1914. Theo nhiều nghiên cứu, tại đây anh đã làm những công việc rất giản dị: phụ bếp, vận hành hệ thống nước nóng và làm tạp vụ.

Những bưu ảnh khác lại dẫn đến khách sạn Carlton ở London, nơi anh làm việc trong gian bếp của đầu bếp nổi tiếng Auguste Escoffier.

Xa hơn nữa, một số bưu ảnh cổ về khách sạn Parker House ở Boston cũng gợi lại giai đoạn anh từng làm việc trong nhà bếp tại đây.

Những địa điểm đó là dấu tích của một cuộc sống lao động giản dị nhưng đầy nghị lực của người thanh niên đang từng bước trưởng thành để trở thành một người vĩ đại.

Bộ sưu tập bưu ảnh cũng giúp tái hiện mạng lưới những người bạn quốc tế mà Nguyễn Ái Quốc từng giao lưu, học hỏi trong phong trào cộng sản và phong trào chống thực dân: Marcel Cachin, Henri Barbusse, Clara Zetkin.

Một bưu ảnh đặc biệt khác là chân dung Léopold Poldès, người sáng lập Câu lạc bộ Faubourg ở Paris. Tại diễn đàn này, Nguyễn Ái Quốc đã có những buổi diễn thuyết quan trọng, và cũng từ đây vở kịch "Con Rồng Tre" của Nguyễn Ái Quốc đã được giới thiệu trước công chúng Pháp năm 1922.

Những tấm bưu ảnh về chân dung của Paul Vaillant-Couturier, bà Stasova, luật sư Loseby… những người Cộng sản quốc tế đã hiệp lực giải cứu Tống Văn Sơ - Nguyễn Ái Quốc ra khỏi nhà tù thực dân Anh ở Hong Kong vào năm 1932.

Những bưu ảnh khác lại làm sáng tỏ những cột mốc quan trọng trong đời hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái Quốc.

Khu vực chợ "Marché des Patriarches". Tháng 11-1922, trụ sở của báo Le Paria được chuyển về số 3 Rue du Marché des Patriarches - Paris, quận V, đây cũng là nơi đặt trụ sở của Hội Liên hiệp thuộc địa, nơi lưu trú của Nguyễn Ái Quốc và là địa điểm hoạt động của nhiều nhà cách mạng đến từ các thuộc địa của Pháp.

Hội chợ Đấu xảo Marseille năm 1922, nơi Người viết nhiều bài báo phê phán chính sách thuộc địa và chuyến du hành của Vua Khải Định đến hội chợ này.

Con tàu Karl Liebknecht, con tàu đã đưa Nguyễn Ái Quốc sang Liên Xô năm 1923 - bước ngoặt trong hành trình tiếp cận phong trào cộng sản quốc tế.

Trường Quân sự Hoàng Phố ở Quảng Châu là nơi Nguyễn Ái Quốc đã lựa chọn và giới thiệu một số học viên Việt Nam vào học để được đào tạo quân sự. Công viên Tống Vương Đài tại Hong Kong gợi lại địa điểm diễn ra Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương năm 1930. Nhà tù Victoria ở Hong Kong gợi nhớ thời gian Nguyễn Ái Quốc - với bí danh Tống Văn Sơ - bị giam giữ từ 1931-1933.

Sau 30 năm bôn ba khắp thế giới, mùa xuân năm 1941, nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc trực tiếp lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam.

Những bưu ảnh về hình ảnh hang Pác Bó tại Cao Bằng là dấu tích của ngày trở về sau hành trình bôn ba. Ở đó, "Sáng ra bờ suối, tối vào hang. Cháo bẹ, rau măng vẫn sẵn sàng. Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng. Cuộc đời cách mạng thật là sang".

Hang Pác Bó - Cao Bằng