Trong ngày giỗ mẹ, bà Lê Nguyễn Hồng Minh, người con gái duy nhất của liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai và cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong, đã có những chia sẻ đầy xúc động về tâm nguyện lập bia tưởng niệm cho mẹ mình.

Liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai - nguyên Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Gia Định - hy sinh ngày 28-8-1941 tại Trường bắn Bà Điểm (nay là di tích Ngã ba Giồng, xã Hóc Môn, TP.HCM). 

Nhân dịp này, phóng viên Tuổi Trẻ đã có cuộc trò chuyện ân tình cùng bà Lê Nguyễn Hồng Minh.

Vững niềm tin về nơi nằm lại của mẹ

* Thưa bà, được biết vừa qua gia đình đã gửi đơn bày tỏ mong mỏi TP.HCM xác nhận khu vực gần công viên Lê Văn Tám (đoạn giao giữa đường Võ Thị Sáu và Thạch Thị Thanh, xưa gọi là nghĩa trang Đất Thánh Chà) chính là nơi chôn cất liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai. Cơ duyên nào giúp bà giữ vững niềm tin rằng mẹ mình đang nằm lại nơi này?

- Theo những tài liệu và lời kể của nhân chứng mà gia đình cất công tìm hiểu, khu vực này từng là nơi chôn cất chung của nhiều đồng chí cách mạng sau khi bị địch xử tử. Những thông tin thu thập được đều chỉ ra rằng sau khi bị xử bắn, mẹ tôi cũng được đưa về đây. Do đó, gia đình rất tha thiết mong thành phố có thể xác định được địa điểm và dựng lên một tấm bia tưởng niệm tại khu vực này.

* Bà có thể chia sẻ rõ hơn về những ký ức hay mảnh ghép nào đã thắp lên niềm tin ấy trong gia đình?

- Niềm tin ấy bắt nguồn từ những lời khấn nguyện đứt ruột của bà ngoại tôi. Ngày trước, cứ mỗi dịp giỗ mẹ, bà ngoại lại rì rầm khấn: "Mộ con gái nằm ở Đất Thánh Chà…". Khi ấy tôi còn nhỏ nên chỉ nhớ mang máng câu nói đó.

Sau này, khi Nhà nước có chủ trương giải tỏa khu Đất Thánh Tây để xây dựng công viên Lê Văn Tám, và khu Đất Thánh Chà lân cận cũng dần nhường chỗ cho khu dân cư, chính quyền có thông báo để thân nhân đến bốc mộ.

Thế nhưng gia đình tôi hoàn toàn không biết chính xác vị trí mộ mẹ nằm ở đâu để mà tìm. Đến khi khu vực giải tỏa xong, dấu vết cũng cứ thế phai mờ, bặt tăm luôn từ dạo đó.

* Như vậy tâm nguyện lớn nhất của gia đình hiện tại là được lập bia tưởng niệm, thay vì tiếp tục hành trình tìm kiếm và quy tập hài cốt của bà?

- Đúng vậy. Gia đình chỉ mong mỏi một tấm bia tưởng niệm được lập nên, không chỉ cho riêng mẹ tôi mà còn cho tất cả những chiến sĩ cách mạng đã ngã xuống trong thời kỳ bi tráng đó.

Thực tế mà nói, nhiều liệt sĩ hy sinh trong giai đoạn Mậu Thân 1968, dù mới hơn 50 năm trôi qua, khi được quy tập thì hài cốt cũng đã hóa thổ. Còn với trường hợp của mẹ tôi, đã hơn 80 năm dằng dặc, xương cốt của bà có lẽ đã hòa trọn vào đất đai rồi.

Xương cốt không còn thì việc xét nghiệm ADN cũng là điều không thể. Bản thân tôi là người làm khoa học, mình cũng phải nhìn nhận thực tế. Vì lẽ đó, gia đình không dám ôm ấp hy vọng về việc tìm lại được hài cốt của bà nữa.

Sống cho xứng đáng với tên tuổi của cha mẹ

* Là con gái của cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai, điều gì khiến bà tự hào nhất về cha mẹ mình?

- Lúc còn nhỏ ở Sài Gòn, tôi chưa có khái niệm hay nhận thức về việc ba mình làm "chức lớn" hay là lãnh đạo cấp cao. Tôi chỉ biết ba mẹ mình là Việt Minh. Ước mơ của tôi lúc đó rất đơn giản: muốn lớn lên đi vào chiến khu để theo Việt Minh đánh Pháp và để “được thương".

Sau năm 1954, khi tập kết ra miền Bắc, qua học tập lịch sử tôi mới biết cha mình làm đến chức Tổng Bí thư.

Tôi đôi khi cũng không mấy để ý đến chức vụ "làm lớn" của cha như thế nào, chỉ có điều làm tôi thương nhất, xúc động nhất chính là tình cảm yêu thương, quý mến mà mọi người dành cho cha mẹ tôi, rồi từ đó lan tỏa, yêu thương tôi như thương cha mẹ tôi vậy.

Tôi luôn tự dặn lòng phải sống sao cho đúng, không bao giờ để bản thân làm điều xấu gây ảnh hưởng đến uy tín, đến tên tuổi của cha mẹ.

* Thời gian qua hẳn bà cũng có theo dõi chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ của TP.HCM. Cảm nhận của bà về hành trình nhân văn này của thành phố là gì?

- Tôi vô cùng hoan nghênh chiến dịch này. Điều đó minh chứng cho sự quan tâm sâu sắc, trọn vẹn nghĩa tình của Đảng và Nhà nước đối với những người con đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn cá nhân, tôi cho rằng việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ trong thời kỳ chống Mỹ thì cơ hội vẫn còn.

Nhưng đối với thế hệ liệt sĩ hy sinh từ thời chống Pháp thì quả thực vô vàn gian nan. Với những liệt sĩ thời chống Pháp, tôi nghĩ cách tốt nhất là rà soát lại hệ thống hồ sơ lưu trữ của chính quyền Pháp ngày xưa.

Từ các hồ sơ đó, chúng ta có thể tra cứu xem tại địa điểm nào, ngày tháng năm nào, có những ai bị xử tử và chôn cất tập thể.

Dựa vào đó để lập danh sách và trang trọng xây dựng những tấm bia tưởng niệm để ghi danh các anh hùng liệt sĩ.

Điều cốt lõi là tấm bia ấy phải được đặt đúng nơi các bậc tiền nhân đã đổ máu hy sinh, để con cháu đời đời sau đi ngang qua có thể dừng bước, cúi đầu và mãi mãi khắc ghi.

Con gái duy nhất của nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai mong xác minh nơi chôn cất mẹ

Bà Lê Nguyễn Hồng Minh, con gái duy nhất của cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai đã viết đơn mong các cơ quan chức năng xác minh vị trí chôn cất người mẹ liệt sĩ anh hùng theo các tư liệu lịch sử.