Với sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, các hạng mục quan trọng của siêu dự án Cảng hàng không quốc tế (CHKQT) Long Thành như nhà ga hành khách, đường băng, đài kiểm soát không lưu… đang thi công đúng tiến độ, dự kiến về đích cuối năm 2025 và khai thác từ 2026.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, phần việc khó khăn nhất không nằm ở công trường mà ở trên bàn hoạch định chính sách. Làm thế nào để kết nối Long Thành với TP.HCM và cả vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, biến sân bay thành một cực tăng trưởng thực thụ? Đây là câu hỏi lớn được đặt ra tại hội thảo “Thúc đẩy kết nối Long Thành – TP.HCM” do báo Tuổi Trẻ tổ chức chiều 27-6, quy tụ nhiều lãnh đạo bộ, ngành, chuyên gia và doanh nghiệp.

Cảnh báo nguy cơ 'cô lập' và bài học từ các siêu sân bay

Theo PGS.TS Trần Quang Phú, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Giao thông Vận tải TP.HCM, nếu hạ tầng kết nối manh mún, chậm trễ, Long Thành sẽ khó trở thành động lực phát triển mà có nguy cơ bị “cô lập”, chỉ dừng lại ở vai trò một sân bay vận chuyển đơn thuần. Thực tế hiện nay, kết nối từ TP.HCM đến Long Thành vẫn còn hạn chế, chủ yếu dựa vào cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây vốn đã quá tải và Quốc lộ 51.

Trong khi đó, các dự án hạ tầng mang tính xương sống như Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc Bến Lức - Long Thành, Biên Hòa - Vũng Tàu dù đang được triển khai nhưng tiến độ nhanh hay chậm sẽ quyết định thành bại của bài toán kết nối.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, mô hình "đô thị sân bay tích hợp" (Aerotropolis) là xu thế tất yếu. Đơn cử, sân bay Incheon (Hàn Quốc) thành công nhờ được kết nối với thủ đô Seoul bằng một hệ thống hạ tầng đa phương thức hoàn chỉnh: có đường cao tốc riêng dài 36km, tuyến metro chuyên biệt, tàu cao tốc Airport Express (AREX) và mạng lưới xe buýt nhanh được điều phối thông minh.

Tại Hà Lan, sân bay Schiphol không chỉ là cửa ngõ hàng không mà còn là một trung tâm thương mại, logistics khổng lồ khi tích hợp cả ga đường sắt quốc tế kết nối trực tiếp đến Paris, Brussels và hệ thống cảng biển Rotterdam.

Nếu muốn cạnh tranh với Changi (Singapore) hay Suvarnabhumi (Bangkok), Long Thành bắt buộc phải phát triển hạ tầng đồng bộ từ cao tốc, vành đai, metro, đường sắt kết nối TP.HCM, Biên Hòa, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu. Cùng với đó là phát triển các đô thị vệ tinh hiện đại để giảm áp lực cho TP.HCM.

PGS.TS Trần Quang Phú, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Giao thông Vận tải TP.HCM

Cần cơ chế đặc thù và 'nhạc trưởng' cho quy hoạch vùng

Trước những thách thức trên, các chuyên gia cho rằng lời giải nằm ở một chiến lược quy hoạch bài bản và những đột phá về thể chế, chính sách.

TS Phạm Văn Đại, Trường Chính sách công và quản lý Fulbright, chỉ ra rằng Long Thành có lợi thế nhưng không được chủ quan. Với dự báo dân số đô thị vùng Đông Nam Bộ sẽ tăng thêm 6-7 triệu người trong 20 năm tới, đây là tiềm năng khổng lồ nếu Long Thành tận dụng tốt quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng.

“Long Thành hoàn toàn có thể trở thành một "Phố Đông" như ở Thượng Hải, một thành phố phía Đông mới của Vùng TP.HCM nếu được quy hoạch và kết nối đúng hướng"- TS Đại phân tích. Ông cũng cảnh báo chiến lược phát triển sai sẽ dẫn đến thất bại, đồng thời kêu gọi cần có một “nhạc trưởng” điều phối quy hoạch, chia sẻ lợi ích giữa các địa phương để tránh tình trạng phát triển cắt khúc, thiếu đồng bộ.

Về mặt thể chế, ông Trương Minh Huy Vũ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM, đã đưa ra một đề xuất đáng chú ý. Ông cho rằng cần đặc biệt chú trọng kết nối về mặt quy trình, cải cách thủ tục để các dự án hạ tầng trọng điểm không bị chậm tiến độ, đội vốn. Theo ông Vũ, cần nghiên cứu mở rộng cơ chế đặc thù trong Nghị quyết 98 của TP.HCM cho cả vùng Đông Nam Bộ để thúc đẩy triển khai nhanh các dự án này.

Về phía địa phương, tỉnh Đồng Nai cũng đang thể hiện quyết tâm lớn. Ông Huỳnh Tấn Lộc, Phó Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Đồng Nai, cho biết tỉnh đang định hướng phát triển đô thị sân bay Long Thành thành cực tăng trưởng mới, hình thành cặp “đô thị song sinh” Long Thành - TP.HCM.

Hạt nhân của cực tăng trưởng này chính là đề án Khu thương mại tự do (FTZ) quy mô gần 8.300 ha, tổng vốn đầu tư dự kiến 16 tỉ USD. Đề án này đang được hoàn thiện để trình Chính phủ với kỳ vọng tạo ra một trung tâm logistics, công nghiệp, tài chính tầm cỡ khu vực ngay tại cửa ngõ sân bay.