Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nhiều bộ hồ sơ đã tìm được đường về với gia đình. Nhưng vẫn còn 2.334 bộ hồ sơ cán bộ đi B lặng lẽ nằm lại trong kho lưu trữ, chờ ngày đoàn tụ với chủ nhân hoặc người thân.

Những tập hồ sơ cán bộ đi B qua hơn nửa thế kỷ

Mỗi lần mở một bộ hồ sơ cán bộ đi B, những người làm công tác lưu trữ như được chạm vào một phần ký ức của chiến tranh.

Có bộ hồ sơ chỉ vài trang giấy đã úa màu theo năm tháng. Có bộ lại lưu giữ nguyên vẹn lá đơn tình nguyện đi công tác miền Nam, quyết định điều động, giấy khen, giấy chứng nhận... ghi lại cả một chặng đường hoạt động cách mạng của một con người.

Trong đơn tình nguyện đi B, người cán bộ Bộ Giao thông Vận tải - Phạm Thịnh viết: "Tôi nhận thấy rằng trong 9 năm kháng chiến trường kỳ và gian khổ của nhân dân ta, tôi cũng tham gia liên tục, nhưng thực tế công tác ở vùng tự do, thực tế chưa gian khổ gì bao nhiêu so với các đồng chí khác...". Lá đơn khởi đầu như vậy, và cũng khởi đầu chuyến đi mà mãi đến giờ người cán bộ ấy chưa quay lại nhận hồ sơ của mình. 

Ở một bộ hồ sơ khác là những bức ảnh gia đình đã cũ, những lá thư viết tay với nét chữ vẫn còn rõ sau hơn nửa thế kỷ.

Những dòng chan chứa dù rất ngắn nhưng đầy ngậm ngùi trong giờ phút cách xa.

"Tặng em Nguyễn Ngọc Châu, chút kỷ niệm trong ngày chia tay. Nhớ em mãi". Trong hồ sơ này, từng tấm ảnh, từng trang giấy được sắp xếp cẩn thận, như thể chủ nhân của chúng chỉ vừa mới lên đường đi B, và cảm xúc chia xa còn chưa hết bùi ngùi.

Những bộ hồ sơ không đơn thuần là giấy tờ hành chính. Đó là những dấu tích còn sót lại của một thế hệ đã gác lại mái nhà, người thân, tuổi trẻ để lên đường làm nhiệm vụ giữa những năm tháng đất nước chia cắt.

Như bức thư mà có lẽ là đôi bạn gửi nhau trong thời khắc lên đường. Thư rằng: "Ba năm chung đèn chung sách. Ba năm sống dưới mái trường XHCN. Giờ đây, chưa đầy 24 tiếng nữa, tôi xa anh. Mỗi người đi nhận một nhiệm vụ mới. Biết nói gì đây, biết viết gì đây trong những phút chia ly này...".

Bức thư còn dài, cảm xúc còn đeo mang trong tâm trí của chính thế hệ chúng ta hiện tại. Vừa đủ để hình dung một thời son sắc của cha anh. Ở đó, những niềm riêng gác lại, vì công cuộc chung, vì một ngày hòa bình, mà hôm nay chúng ta đang thụ hưởng.

Năm 2011, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III bàn giao 5.748 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B cho hai tỉnh Quảng Ngãi và Kon Tum (cũ). Từ đó đến nay, hàng ngàn hồ sơ đã tìm về cố chủ, hoặc thân nhân cán bộ đi B. Dẫu vậy, vẫn còn những bộ hồ sơ ở lại Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Ngãi và những cán bộ nơi đây đang gìn giữ cẩn trọng.

Theo bà Nguyễn Thị Tình, chuyên viên Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Ngãi, đến nay đã có 3.414 bộ hồ sơ được trao tận tay cán bộ đi B hoặc thân nhân.

Dù nhiều cơ quan nỗ lực, tận tụy tìm kiếm, vẫn còn 2.334 hồ sơ chưa thể trao trả. Phần lớn chủ nhân của các hồ sơ đã thay đổi nơi cư trú, nhiều người đã hy sinh hoặc qua đời. Thời gian trôi qua khiến việc xác minh địa chỉ, tìm kiếm thân nhân ngày càng khó khăn hơn.

Vì vậy, những tập hồ sơ vẫn được lưu giữ, bảo quản cẩn thận trong kho lưu trữ, trong khi công tác tìm kiếm chủ nhân hoặc thân nhân để trao trả vẫn được tiếp tục.

Mỗi lần một bộ hồ sơ trở về là thêm một ký ức được nối lại

Trong kho lưu trữ của tỉnh hiện có hơn 32.700m giá tài liệu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Giữa khối tài liệu đồ sộ ấy, hồ sơ cán bộ đi B luôn được xem là những tư liệu mang giá trị đặc biệt.

Mỗi bộ hồ sơ không chỉ ghi lại quá trình hoạt động cách mạng của một con người mà còn là căn cứ quan trọng để xác minh thông tin, giải quyết chế độ, chính sách đối với người có công.

Nhưng trên tất cả, với nhiều gia đình, đó là những kỷ vật thiêng liêng còn lại của người cha, người mẹ, người anh hay người thân đã từng đi qua chiến tranh.

Có gia đình lần đầu được nhìn thấy bức ảnh thời trẻ của người thân. Có người lần đầu cầm trên tay lá đơn tình nguyện mà cha mình đã viết trước ngày lên đường. Những trang giấy cũ kỹ ấy đôi khi trở thành cầu nối để thế hệ hôm nay hiểu hơn về những hy sinh lặng thầm của cha ông.

Ông Nguyễn Văn Tân, Phó giám đốc phụ trách Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Ngãi, cho biết từ ngày 30-6 đến nay đã có thêm sáu trường hợp là chủ nhân hoặc thân nhân của cán bộ đi B liên hệ trung tâm để xác minh thông tin và nhận lại hồ sơ.

"Mỗi bộ hồ sơ được trao trả không chỉ giúp gia đình có thêm căn cứ thực hiện chính sách đối với người có công mà còn mang ý nghĩa tri ân đối với những người đã cống hiến cho cách mạng", ông Tân chia sẻ.

Theo ông, thời gian tới Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan, địa phương rà soát, xác minh thông tin để tìm kiếm chủ nhân hoặc thân nhân của 2.334 bộ hồ sơ còn lại.

Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, những tập hồ sơ vẫn lặng lẽ nằm trong kho lưu trữ, được gìn giữ bằng sự trân trọng và trách nhiệm.

Có thể với nhiều người, đó chỉ là những tập hồ sơ đã cũ. Nhưng với những người làm công tác lưu trữ và với biết bao gia đình, mỗi bộ hồ sơ là một phần cuộc đời, một phần ký ức, chưa trao trả được là họ vẫn "đeo mang" cảm xúc chưa trọn vẹn.

Chừng nào những tập hồ sơ ấy còn chưa tìm được chủ nhân, hành trình đi tìm để đưa chúng trở về vẫn sẽ còn được tiếp tục.

Bởi, mỗi lần một bộ hồ sơ trở về với gia đình cũng là lúc một phần lịch sử được nối lại, một sự tri ân được gửi đến những người đã dành tuổi xuân và cả cuộc đời cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Nhiều lần tìm cán bộ Lê Tài 'gửi vàng đi B' nhưng bất thành

Không phải bây giờ, năm 2012 và năm 2022, cơ quan chức năng tỉnh Quảng Ngãi đã đi tìm ông Lê Tài (sinh năm 1925, quê quán thôn Vạn An, xã Nghĩa Thương, huyện Tư Nghĩa cũ) - người cán bộ Cục Quản lý muối gửi vàng rồi đi B - nhưng bất thành.