Nông nghiệp Việt Nam đứng trước ngã rẽ lịch sử: không còn chạy đua sản lượng mà là cuộc cạnh tranh giành quyền kiểm soát giá trị và vị thế trên bàn cờ toàn cầu.

Từ một túi ong mắt đỏ li ti "đội quân vô hình" bảo vệ mùa màng đến những cánh đồng được số hóa với GPS chính xác từng centimet, AgriS dưới sự dẫn dắt của Nữ Chủ tịch Đặng Huỳnh Ức My đang phác họa một mô hình mới. 

Ở đó, nông nghiệp không còn phụ thuộc may rủi, mà trở thành một nền kinh tế quản trị rủi ro; người nông dân được xem như đối tác chiến lược; dữ liệu trở thành tài sản quý giá nhất và nông sản Việt bước ra thế giới với tâm thế chủ động.

Trong chương trình Walk & Talk, do báo Tuổi Trẻ phối hợp với Sở Công thương và ISB tổ chức, cuộc đối thoại giữa nhà báo Trần Xuân Toàn - Phó Tổng biên tập báo Tuổi Trẻ và bà Đặng Huỳnh Ức My - Chủ tịch HĐQT AgriS mở ra bức tranh sinh động về hành trình “giải cứu” nông nghiệp từ gốc rễ trong tập đầu tiên của mùa 3 này.

Không phải khẩu hiệu mà bằng dữ liệu minh bạch, giải pháp thực tiễn, bền vững đã giúp nông nghiệp Việt thoát khỏi vòng luẩn quẩn “được mùa - mất giá”, đủ năng lực bước ra sân chơi toàn cầu và cạnh tranh sòng phẳng.

Giữa cánh đồng mía rộng 1250 hecta ở Tây Ninh, nhà báo Trần Xuân Toàn nâng trên tay một túi nhỏ, bên trong là những chấm đỏ li ti như hạt bụi.

Đó là ong mắt đỏ - loài thiên địch có khả năng ký sinh vào trứng sâu hại, tiêu diệt dịch bệnh ngay từ giai đoạn phôi.

Khác với cách làm quen thuộc "thấy sâu mới phun thuốc", AgriS chọn hướng "phòng bệnh" bằng hệ sinh thái thiên địch tự nhiên.

Nhiều người e ngại nông nghiệp sạch, nông nghiệp organic là "xa xỉ" vì chi phí cao. Tuy vậy, bà My bóc tách bài toán dưới góc độ chu kỳ đầu tư.

Nếu nhìn ngắn hạn trong một vụ, chi phí thả ong có thể cao hơn một lần phun thuốc hóa học rẻ tiền. Nhưng nếu nhìn theo chu kỳ 3 - 5 năm, khi đất đai phục hồi, thiên địch tự sinh sôi, chi phí quản lý dịch hại sẽ giảm dần, còn năng suất tăng lên bền vững.

Một trong những nguyên nhân lớn khiến nông dân Việt "thua" ngay trên sân nhà là thiếu kế hoạch. Mạnh ai nấy trồng, mạnh ai nấy thu, đến mùa rộ thì hàng hóa cung vượt cầu, giá sụp.

Bà My đưa ra một khái niệm mới "quản trị thời gian". Tại các nông trường của AgriS, không có chuyện "chờ cỏ mọc mới diệt".

Cỏ được xử lý từ trước khi mầm xuất hiện bằng quy trình quản trị nông học chính xác. Mọi hoạt động từ làm đất, bón phân đến thu hoạch đều được đưa vào lịch trình vận hành chặt chẽ.

Bà My kể kinh nghiệm từ Australia, nơi một nông trường 2.500 hecta chỉ cần 6 người vận hành.

Bí quyết không chỉ nằm ở máy móc, mà ở dữ liệu. Khi mọi thứ được kế hoạch hóa, sự thất thường của thời tiết không còn là rào cản tuyệt đối, mà trở thành một biến số đã được tính toán trong phương trình quản trị.

Chẳng hạn, tại Demo Farm (Nông trường khảo nghiệm) Ninh Điền, 100% máy móc nông nghiệp được gắn thiết bị định vị GPS. Nhờ đó máy cày, máy thu hoạch có thể chạy đúng hàng, vận hành xuyên đêm với sai số chỉ vài centimet. Nhưng GPS không chỉ để dẫn đường. Nó còn ghi lại "nhật ký của đất" vùng nào dinh dưỡng kém, vùng nào độ ẩm cao, vùng nào máy chạy tốn nhiên liệu hơn…

Tất cả dữ liệu được tích hợp về trung tâm điều hành. Khi dữ liệu tích lũy đủ lớn qua nhiều năm, doanh nghiệp có thể dự báo sản lượng trước thu hoạch hàng tháng trời.

Đây chính là chìa khóa để "được mùa vẫn giữ giá": khi biết chắc mình sẽ có bao nhiêu tấn hàng, doanh nghiệp có thể ký hợp đồng kỳ hạn (forward contracts) với đối tác quốc tế, thay vì thu hoạch xong rồi mới đi tìm đầu ra.

Dữ liệu chính là nền tảng cho số hóa nông nghiệp, giúp nâng cao năng suất, chất lượng, sức cạnh tranh, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số và đưa kinh tế số chiếm 30% GDP năm 2030. “Số hóa là điểm xuất phát nhưng dữ liệu mới là nền tảng tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững cho ngành nông nghiệp trong tương lai. Mỗi hecta đất trồng, nếu được gắn vào chuỗi dữ liệu minh bạch, và có chính sách hỗ trợ đúng lúc - sẽ không chỉ sinh ra nông sản, mà còn sinh ra giá trị, tri thức và uy tín quốc gia”, bà My chia sẻ.

Câu chuyện tài chính trong nông nghiệp vốn bị coi là “điểm nghẽn may rủi” nhưng khi có dữ liệu số, rủi ro trở nên có thể kiểm soát. Bà My cho biết, khi một hộ nông dân nằm trong chuỗi liên kết có dữ liệu minh bạch, ngân hàng có thể cung cấp các gói tín dụng với chi phí vốn thấp hơn 15–20% so với vay ngoài.

"Lời hứa có thể lãng quên, nhưng dữ liệu được ghi nhận bởi hệ thống thì không thể phủ nhận được" - bà My nói. 

Với hệ thống quản trị dữ liệu của AgriS, mọi giao dịch, sản lượng và cam kết đều được số hóa. Minh bạch tạo ra lòng tin, và lòng tin chính là loại tài sản giá trị nhất để thu hút các dòng tài chính xanh từ các tổ chức quốc tế.

Khi tài chính được kết nối bằng dữ liệu, nó không còn là “cuộc chơi của ngân hàng” mà trở thành hạ tầng lõi của cả hệ sinh thái. Dữ liệu chuẩn hóa tương tác, làm rõ hành vi - rủi ro và thiết lập một chuẩn tín dụng mới cho toàn ngành. Khi năng lực dữ liệu đủ sâu, nông nghiệp Việt Nam bước ra thị trường quốc tế với vị thế khác: tự tin hơn, chủ động hơn và đủ sức bảo vệ mình trong mọi cuộc đàm phán.

Bà My cho biết để tham gia xuất khẩu và kinh doanh quốc tế, AgriS chọn cách "đi thẳng" theo chuẩn quốc tế. AgriS là đơn vị đầu tiên đưa đường Việt Nam niêm yết trên các sàn hàng hóa như ICE London, New York với sản lượng lớn, góp phần nâng vị thế thương hiệu đường Việt. Đường organic của AgriS đã có mặt ở nhiều quốc gia; riêng tại Mỹ có kênh bán sỉ và bán lẻ: loại bao lớn ở Costco, dạng gói nhỏ ở Walmart.

Ở các thị trường khác, sản phẩm vào chuỗi bán lẻ, chuỗi công nghiệp và chuỗi đầu vào cho nhà sản xuất. Ngoài đường organic, doanh nghiệp còn có Rock Sugar (đường phèn) tại Hong Kong, Singapore; và xuất đường bao lớn sang Philippines, Brunei để phục vụ ngành nước giải khát, dược phẩm.

Bà nhấn mạnh với dược phẩm, yêu cầu "sạch" rất cao, không được có phản ứng hóa học bất lợi, đòi hỏi công nghệ chế biến và vận hành nghiêm ngặt.

"Nhìn một bịch đường organic trên tay chưa đủ, phải nhìn nó đang đi vào chuỗi sản xuất và chế biến sâu của nhiều quốc gia như thế nào" - bà My nói, coi đó là cách tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Khi nhà báo Xuân Toàn nhắc đến cạnh tranh với đường trong khu vực và câu chuyện đường lậu, bà My cho rằng doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh bằng giá thành sản xuất trong nước, mà còn tối ưu chuỗi cung ứng. Có mô hình chủ động nguồn nguyên liệu, có mô hình nhập đường thô để tinh luyện nhằm bình quân giá, kéo dài thời gian sản xuất và giảm chi phí tồn kho cục bộ.

Trước đây ngành đường phụ thuộc vào mùa vụ ngắn; khi hình thành ba trung tâm nông nghiệp - sản xuất - thương mại, mục tiêu là kéo dài "mùa sản xuất", hạ chi phí, giảm áp lực tồn kho, nâng năng lực đáp ứng thị trường trong nước và từ đó giảm động lực của đường lậu.

Trước đây ngành đường và sản xuất nông sản phụ thuộc vào mùa vụ ngắn; khi AgriS xây dựng và vận hành mô hình chuỗi giá trị thương mại tuần hoàn bao gồm ba trung tâm nông nghiệp - sản xuất - thương mại, mục tiêu là kéo dài "mùa sản xuất", hạ chi phí, giảm áp lực tồn kho, nâng năng lực đáp ứng thị trường trong nước và từ đó giảm động lực của hàng lậu.

Theo bà, giá trị gia tăng lớn nhất nằm ở việc hiểu thị trường, hiểu sản xuất, hiểu canh tác để đưa dinh dưỡng và chất lượng sản phẩm đi đúng nhịp, đúng chu kỳ.

Hiện nay, nhu cầu về truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm của người tiêu dùng đang trở nên khắt khe hơn bao giờ hết, đặc biệt là ở nhóm khách hàng có bệnh nền như tiểu đường. Thấu hiểu điều này, AgriS đã phát triển đa dạng các dòng sản phẩm để đáp ứng từng nhu cầu chuyên biệt.

Theo bà Ức My, đường mía về bản chất là một dạng năng lượng tự nhiên, đóng vai trò là dưỡng chất thiết yếu đối với cơ thể con người. Đường tự nhiên không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ảnh hưởng đến sức khỏe; vấn đề cốt lõi nằm ở thói quen tiêu thụ, cũng như việc lạm dụng các chất tạo ngọt biến đổi và phụ gia trong chế biến. Trên hết, điều doanh nghiệp theo đuổi vẫn là sự minh bạch và kiểm soát chất lượng trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Chính vì vậy, AgriS không chỉ tham gia các sáng kiến truy xuất nguồn gốc toàn cầu mà còn đưa quy trình này vào ngay từ khâu "farm design" (thiết kế nông trường), nhằm đảm bảo an toàn sức khỏe cho người tiêu dùng một cách chủ động và bền vững.

Trong bối cảnh nông nghiệp bước vào giai đoạn phát triển mới, người nông dân không chỉ là chủ thể sản xuất, mà còn giữ vai trò trung tâm trong việc hình thành và vận hành chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững.

Bà Đặng Huỳnh Ức My đưa ra một cách nhìn: người nông dân là yếu tố trung tâm nhưng trong thời gian dài đã bị "định giá thấp" bởi tư duy sản xuất cũ.

Nếu chỉ xem họ là "thợ trồng", hệ thống sẽ chỉ đào tạo kỹ thuật nhưng khi coi họ là đối tác chiến lược, toàn bộ mô hình phải thay đổi. Đối tác nghĩa là được nâng cấp năng lực toàn diện: từ kiến thức nông học chuyên sâu đến quản trị tài chính, quản trị thương mại và tư duy thị trường.

Người nông dân không còn canh tác bằng cảm tính mà vận hành theo kế hoạch số hóa 365 ngày, nơi nền tảng phần mềm tích hợp cho phép kết nối trực tiếp với ngân hàng, quy hoạch dòng tiền, biết rõ khi nào hàng xuất, khi nào tiền về.

Demo Farm không còn là nơi trưng bày công nghệ mà trở thành sandbox - môi trường thử nghiệm thực thụ, nơi nông dân được trực tiếp tham gia vào hệ sinh thái sản xuất hiện đại từ Tây Ninh, Campuchia đến Australia.

Trong tầm nhìn 2030, tham vọng của AgriS không dừng ở mía đường mà mở rộng sang dừa, trái cây và nhiều nhóm nông sản giá trị cao, hướng đến mô hình tập đoàn nông nghiệp đa giải pháp, đa thị trường với mục tiêu mảng FBMC (Thực phẩm - Đồ uống - Sữa - Bánh kẹo) chiếm khoảng 40% doanh thu.

Tuy nhiên, theo bà My, sự chuyển mình của một doanh nghiệp là chưa đủ. Những mô hình như Ninh Điền cần được nhìn ở tầm đề án quốc gia. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đóng vai trò quy hoạch vùng trồng và chuẩn hóa quy trình; Bộ Khoa học và Công nghệ thúc đẩy nghiên cứu và chuyển giao công nghệ lõi; Bộ Công Thương mở hành lang xuất khẩu chính ngạch; còn Ngân hàng Nhà nước kiến tạo cơ chế để dòng vốn xanh chảy vào các mô hình nông nghiệp có dữ liệu minh bạch.

Khi bốn trụ cột này cùng vận hành trên nền tảng dữ liệu, nông nghiệp Việt mới có thể bước qua giai đoạn sản xuất bản năng để tiến vào giai đoạn sản xuất được thiết kế.

Theo các chuyên gia nông nghiệp, khi sản xuất được thiết kế dựa trên minh bạch và chuẩn quốc tế, nông sản Việt sẽ không còn cần những chiến dịch "giải cứu", bởi quyền được thắng trên thị trường toàn cầu không phải là đặc ân, mà là kết quả của đầu tư bài bản và bền vững để nông sản Việt bước ra thế giới bằng vị thế của người làm chủ công nghệ, làm chủ dữ liệu và làm chủ tương lai chuỗi giá trị.