"Muôn tâu bệ hạ, bệ hạ không còn sủng ái thần thiếp, bệ hạ đã chiếu cố kẻ khác. Muôn tâu bệ hạ… xin đến lượt thần thiếp".

Đó là lời than trách của thê thiếp qua lời kể của vua Gia Long với Michel Đức Chaigneau  khi vua đã ở tuổi 52.

Cung tần, mỹ nữ triều Nguyễn trong độ tuổi xuân xanh trẻ đẹp, da dẻ trắng trẻo, má hồng, môi thắm. Nhưng khi đã nhập cung, một thời gian sống trong cung cấm, tách biệt với xã hội, cách sống gò bó, trong quan hệ giao tiếp, họ phải theo các lễ nghi nghiêm khắc như quy định trong "Nội đình tương kiến" nên cũng bắt đầu nhiều bệnh.

Nhà giáo ưu tú - thạc sĩ Phan Tấn Tô, Phó Chủ tịch thường trực Hội Đông y TP Huế, nói rằng khi ốm đau, các cung nữ đều được chữa trị trong cung cấm. Nội giám truyền chỉ cho Thái Y viện vào chẩn mạch. Cách xem mạch cho các nữ nhân cung cấm lâu nay có nhiều lời thêu dệt. Thời phong kiến có quan niệm "nam nữ thọ thọ bất thân", thầy thuốc khám cho cung nữ phải giữ lệ đó và việc chẩn mạch, nhất là đối với phụ nữ, phải công khai giữa thanh thiên bạch nhật.

"Người ta cho rằng khi bắt mạch cho cung nữ thì ngự y ngồi xa bắt qua một sợi chỉ buộc tay cung nữ. Đó là chuyện hư cấu của tiểu thuyết Trung Hoa. Thực tế, việc bắt mạch như vậy không có vì không tài nào đoán được bệnh chính xác. Cách bắt mạch cho cung nữ là người bệnh nằm phòng the, tay đưa ra ngoài, đặt lên chiếc gối ở bàn nhỏ cạnh giường, trên cổ tay có phủ tấm lụa mỏng gọi là bạc sa tráo thủ để ngự y ấn tay chẩn mạch" – ông Phan Tấn Tô phân tích.

Còn khi các cung nữ trong nội cung hay ở các lăng tẩm bị bệnh nặng vào giai đoạn cuối sẽ được đưa ra Bình An Đường ở góc Đông Bắc Đại nội Huế để các thái y chữa trị. Tại đây, gia đình họ có thể thăm viếng, chăm sóc. Nếu bệnh tình trầm trọng, không qua khỏi thì chết tại đây, không thể để họ qua đời trong khuôn viên Hoàng thành hoặc các lăng tẩm.

Bình An Đường (còn gọi Hòa Bình Đường, Bình An quán hay Bình An gia) được xây dựng từ năm Minh Mạng thứ 4 (1823), ở bên trái Hoàng thành. Đến năm Tự Đức thứ 11 (1858), được chuyển đến bên cạnh trại lính Dực Vũ, phía Bắc Hoàng thành.

Bình An đường nay đã phục dựng nằm ở góc đường Đoàn Thị Điểm, Đặng Thái Thân, là một ngôi nhà rường vuông 1 gian 2 chái, cạnh chừng 8 m. Di tích này thuộc Thái Y viện triều Nguyễn hiếm hoi được trùng tu. Nhưng nhiều người vẫn tiếc bởi giờ đây, nó chỉ vẫn là ngôi nhà bỏ hoang, không có bất kỳ hoạt động nào tái hiện để thu hút du khách.

Chỉ cách ngôi nhà ấy vài bước chân, không gian Đại Nam Thái Y viện được một công ty đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, đưa vào hoạt động năm 2019. Một số lương y giỏi đã phục hồi lại những bài thuốc cung đình và các phương pháp trị liệu được đặc chế cho hoàng tộc nhà Nguyễn. Tuy nhiên, nhiều người đánh giá cơ sở này vẫn chưa mở rộng thêm hoạt động chuyên sâu như dự định ban đầu. Dáng dấp của một Thái Y viện triều Nguyễn vẫn chưa hình thành.

Các nhà nghiên cứu, chuyên gia khảo cổ cũng như những thầy thuốc đông y ở Huế mong muốn một ngày nào đó Thái Y viện triều Nguyễn phục dựng ngay trên mảnh đất nó từng tồn tại. Kế hoạch phục hồi Thái Y viện cũng đã được tỉnh Thừa Thiên - Huế ban hành từ năm 2012.

Nghệ nhân nhân dân, lương y Thích Tuệ Tâm thuộc Tuệ Tĩnh đường Liên Hoa (TP Huế) đề xuất 3 phương án phục hồi Thái Y viện triều Nguyễn. Trong đó, phương án thứ nhất là phục dựng ngay tại vị trí cũ trong Tử Cấm thành, cạnh Nhà hát Duyệt Thị Đường.

"Về hình thức thì tái hiện đầy đủ hình ảnh của bàn khám bệnh, quầy thuốc, tủ thuốc để giới thiệu các chế phẩm thuốc cao đơn hoàn tán, các thang thuốc ngâm rượu. Có phòng trưng bày các hiện vật làm thuốc y học cổ truyền, cách bố trí bên trong các khoa phòng, sử dụng vật dụng phải theo nguyên bản ngày xưa hoặc có thể phục hồi làm mới nhưng vẫn theo kiểu cũ" – lương y Thích Tuệ Tâm gợi ý..

Về cách thức hoạt động tái hiện chân thực từ cách khám bệnh, chữa bệnh theo quy cách truyền thống cung đình ngày xưa. Các nhân sự tham gia là người có trình độ chuyên môn như lương y, y bác sĩ y học cổ truyền có kinh nghiệm.

"Những người làm việc tại đây có y phục, mão, hài, thẻ bài,... của các vị như chánh ngự y, phó ngự y, hữu viện phán hay y sinh, y phó… giống Thái Y viện ngày xưa. Để đạt được uy tín và thành công, yêu cầu thứ nhất là về chất lượng thuốc, phải có nguồn cung cấp thuốc tốt, bảo đảm hàm lượng dược chất cao" – lương y Thích Tuệ Tâm khẳng định.

Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đã khảo sát dấu tích địa điểm Thái Y viện trên thực địa, qua đó cho thấy dấu tích cơ quan này nằm về phía Đông Nam, cách Duyệt Thị Đường 13,6 m và cách Thượng Thiện Sở 9,3 m về phía Nam. Tổng thể công trình là một toà nhà hình chữ nhật, diện tích hơn 140 m2 với 2 lớp kiến trúc khác nhau.

Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế định hướng xây dựng một số tour du lịch khép kín trong hoàng cung về các hoạt động triều chính, ăn ở của nhà vua, hoàng gia để du khách tham quan, hiểu rõ hơn đời sống hoàng cung một thuở. Ở đó, du khách còn được thăm khám, bốc thuốc, dùng và mua sản phẩm của Thái Y viện xưa phục vụ chữa bệnh và bồi bổ sức khoẻ.

Ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hoá - Thể thao tỉnh Thừa Thiên - Huế, cho biết dịp Festival Huế 2014, lần đầu tiên Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế và Hội Đông y tỉnh Thừa Thiên - Huế đã phối hợp tổ chức không gian Thái Y đường, khởi động cho việc phục hồi Thái Y viện trong tương lai. Trong không gian này, các thầy thuốc, lương y đã tái hiện hình ảnh các vị ngự y triều Nguyễn bắt mạch và bốc thuốc cho du khách theo đúng quy trình chữa bệnh cho nhà vua và hoàng tộc.

Đến Festival Huế 2018, không gian Thái Y đường lần thứ hai được tổ chức trong Đại nội Huế. Lần này không chỉ là nơi giới thiệu các hoạt động khám chữa bệnh theo phương pháp cổ truyền mà còn là không gian trưng bày những y cụ truyền thống của ngành y dược phương Đông cùng những hình ảnh minh họa cho hoạt động trị liệu trong dân gian và một số loại cây, quả có dược tính quý được khắc trên Cửu đỉnh đã công nhận là Bảo vật quốc gia.

"Có thể nói, Huế hội tụ các điều kiện để phát triển thành một trung tâm du lịch khám, chữa bệnh của cả nước và khu vực. chúng ta cần phải phát huy giá trị thương hiệu Thái Y viện trong phát triển du lịch - dịch vụ của địa phương để thu hút được đông đảo du khách gần xa đến Huế tham quan, nghỉ dưỡng kết hợp với khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền mà nòng cốt là từ thương hiệu Thái Y viện" – ông Phan Thanh Hải đúc kết.

Cùng chung nhận định trên nhưng ông Nguyễn Văn Phúc, Giám đốc Sở Du lịch tỉnh Thừa Thiên - Huế, cho rằng việc khai thác các thế mạnh này vào du lịch chăm sóc sức khỏe chưa phát huy được hiệu quả cao, chưa được lan tỏa mạnh mẽ.

"Chúng tôi đã lập đề án phát triển du lịch chăm sóc sức khỏe và tham mưu UBND tỉnh ban hành kế hoạch triển khai thực hiện từ đây đến năm 2030. Theo đó, các địa phương, các sở ngành sẽ có kế hoạch riêng để thực hiện" – ông Phúc cho biết.