Lăng tả quân Lê Văn Duyệt là Di tích Lịch sử - văn hóa quốc gia có ý nghĩa to lớn với TP HCM và cả nước.

Không chỉ là nơi chốn phụng thờ một nhân vật lịch sử được nhân dân tôn kính mà đây còn là công trình kiến trúc có giá trị văn hóa - nghệ thuật đặc sắc mang đậm nét văn hóa truyền thống Việt Nam nói chung và vùng đất Nam Bộ nói riêng.

Quần thể Lăng Ông tọa lạc ở phường 1, quận Bình Thạnh, nằm giữa 4 con đường (Vũ Tùng, Lê Văn Duyệt, Phan Đăng Lưu và Trịnh Hoài Đức). Ảnh: Quốc Thắng

Tọa lạc ở phường 1, quận Bình Thạnh, nằm giữa 4 con đường (Vũ Tùng, Lê Văn Duyệt, Phan Đăng Lưu và Trịnh Hoài Đức), Lăng Ông có diện tích gần 2 ha với một khuôn viên rợp bóng mát cổ thụ.

Bảng khắc chữ "Thượng Công Linh Miếu" được treo trên cửa chính điện thờ. Ảnh: Quốc Thắng

Ở mọi hướng Đông - Tây - Nam - Bắc của Lăng đều có cổng ra vào. Cổng tam quan hướng Nam, nhìn ra đường Vũ Tùng, trên có hàng chữ "Thượng Công Miếu".

Ngày nhỏ thơ ngây, hiểu biết nông cạn, người viết chưa ý thức được nơi này linh thiêng đến mức nào.

Người viết đến Lăng Ông để xin lộc và tìm hiểu lịch sử của Đức Tả quân Lê Văn Duyệt

Chỉ biết rằng không gian ấy rất thanh tịnh, dẫu bao quanh là những con đường tấp nập xe cộ và chợ Bà Chiểu sầm uất, ồn ào cũng cách chẳng xa.

Lăng Ông "nổi tiếng" đến mức chỉ cần bạn nói "nhà mình ở gần Lăng Ông" thì người nghe đã ra chiều "định vị" được ngay.

Mà nào phải chỉ người thành phố, có biết bao đồng bào mình khắp tỉnh, thành; kiều bào hải ngoại lẫn du khách thập phương đã đến Lăng Ông chiêm bái, ngưỡng vọng, như lời Nguyễn Liên Phong trong Điếu cổ hạ kim thi tập có đoạn:

Sống làm tướng mật gan như sắt

Thác độ người danh tiếng tợ phao.

Đồ sộ miễu lăng nay hiện tại,

Lửa hương nghi ngút thấu trời cao

Khi lớn lên, vốn sống thêm được đôi chút, nghe lời kể từ các vị cao niên, lại có duyên tiếp cận sách vở và nhiều chuyên gia am tường văn hóa - lịch sử nước nhà mới biết Lăng Ông nằm trên gò đất hình lưng Qui - vị thế "long mạch" hợp với "địa linh nhân kiệt", "tài lộc đời đời vĩnh tế và có ảnh hưởng tốt cho sự an lạc của đồng bào cư trú trong khu vực.

Trước cửa chánh điện đặt bộ lư lớn để người dân đến dâng hương và các lò xung quanh để hóa vàng. Ảnh: Quốc Thắng

" Trong lăng bạt ngàn cây gỗ quý lâu năm: si, dầu, giá tỵ, bằng lăng, phượng vĩ, thốt nốt. Một điều kỳ lạ là dẫu thời tiết biến đổi khắc nghiệt thế nào, có mùa nắng cháy rát da hay có những trận mưa trắng xóa đất trời, nhiều nơi ngập sâu kể cả các quận trung tâm thì cây cối ở Lăng Ông vẫn xanh tươi chẳng chút héo úa và nước hiếm khi tràn vào được.

Gần 2 thế kỷ đã trôi qua, tên tuổi nhà chính trị - quân sự Lê Văn Duyệt (1764 - 1832) vẫn luôn được bao thế hệ nhắc đến bằng sự kính trọng và ngưỡng mộ. Đức Tả quân sinh ra trong một gia đình nông dân tại huyện Kiến Hưng, đạo Trường Đồn (nay là xã Long Hưng, huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang).

Hình rồng khắc trên bức tường trong quần thể mộ của Lăng Ông. Ảnh: Quốc Thắng

Ông là người duy nhất 2 lần làm Tổng trấn Gia Định thành, có đóng góp quan trọng để mở mang bờ cõi, phát triển vùng đất Nam Bộ, được xưng tụng  là "Cọp gầm Đồng Nai", là một trong "Ngũ hổ tướng" thành Gia Định (các vị danh tướng còn lại gồm Nguyễn Văn Trương, Nguyễn Văn Nhơn, Nguyễn Huỳnh Đức, Trương Tấn Bửu)

Bức tượng đồng Đức Thượng Công Tả Quân Lê Văn Duyệt được đặt trang trọng trong chánh điện. Ảnh: Quốc Thắng

Tả quân Lê Văn Duyệt được liệt vào hàng đệ nhất khai quốc công thần với nhiều đặc ân, như được vào chầu vua không phải lạy, đặc quyền tiền trảm hậu tấu nơi biên thùy. Ông có công lao dẹp yên các cuộc nổi dậy, bạo loạn, cướp phá, giữ vững an ninh cho đất nước.

Mặt khác, Đức ông còn là một nhà chiến lược tài ba, đã tổ chức đào kinh Vĩnh Tế, khuyến khích nhân dân khẩn hoang, đẩy mạnh giao thương... Dưới sự cai quản của Lê Văn Duyệt, người người tâm phục khẩu phục bởi ông hết lòng trọng dụng nhân tài lại công tâm, kiên quyết trừng trị bọn tham quan ô lại.

Có nhiều câu chuyện quanh giới tính của Tả quân. Ghi chép trong sách Đại Nam liệt truyện cho thấy Lê Văn Duyệt là người ái nam ái nữ bẩm sinh. Trong dân gian những người này được gọi là giám sinh (để phân biệt với giám lặt - chỉ những người tự hoạn để được vào cung) và theo quy định thời phong kiến, những gia đình có con như vậy phải báo ngay với quan chức làng để báo lên trên. Những đứa trẻ này được ghi tên vào sổ theo dõi cho đến lúc cai sữa hoặc đến độ tuổi nhất định thì được đón vào cung.

Bức tượng đồng Đức Thượng Công Tả Quân Lê Văn Duyệt được đặt trang trọng trong chánh điện. Ảnh: Quốc Thắng

Khi trưởng thành, đứa trẻ đó được đưa vào nội cung để làm thái giám. Bấy giờ ở Định Tường có thầy Tàu nổi tiếng xem tướng số, khi gặp Lê Văn Duyệt thì cười mà rằng: "Người này tuy cơ thể bất bình thường, nhưng sau này vẫn có đủ vợ lẽ, nàng hầu, công danh hiển hách, cha mẹ được nhờ". 

Quả nhiên, về sau, ông lập những chiến công lẫy lừng, được ban cho một cung nữ làm người kề cận và một người con nuôi.

Nhà bia, nơi có tấm bia đá khắc văn bia chữ Hán đề "Lê công miếu bia" với nội dung văn bia ca tụng công đức Lê Văn Duyệt đối với triều đình và nhân dân. Ảnh: Quốc Thắng

Long mã và điển tích được khảm sành sứ tinh xảo tráng lệ. Ảnh: Quốc Thắng

Vóc dáng Tả quân khá nhỏ bé, chẳng phải "râu hùm, hàm én, mày ngài", giọng nói lại cao nhưng có tư chất thông minh, nhanh nhẹn và sự tinh thông võ nghệ, khí phách và hoài bão hơn người, ông vừa giữ yên bờ cõi mà còn giúp Nam Bộ thêm trù phú, thịnh vượng. Không chỉ dân chúng mà cả các nước láng giềng nể sợ oai phong Lê Văn Duyệt.

Quần thể lăng mộ của ông bà Tả Quân Lê Văn Duyệt. Ảnh: Quốc Thắng

Sống một đời hiên ngang với những thành tựu vì dân tộc vì nước nhà, Lê Văn Duyệt đột ngột từ trần sau cơn bạo bệnh! Xót xa thay, ba năm sau, vì cuộc binh biến của con trai nuôi là Lê Văn Khôi mà mộ phần ông bị vua Minh Mạng cho san phẳng rồi xiềng xích, đánh phạt 100 trượng, dựng bia đá chú rằng: "Quyền yểm Lê Văn Duyệt phục pháp xử".

Khuôn viên miếu thờ Tả Quân Lê Văn Duyệt. Ảnh: Quốc Thắng

Nhưng sau tất cả, người nằm trong nấm mồ oan khuất ấy đã được rửa sạch thanh danh, trở về vị trí trang trọng xứng đáng. Năm 1841, vua Thiệu Trị "sửa sai" cho Tiên triều, ban chiếu hủy bỏ bia kết tội cùng xiềng xích, cho xây lại mộ phần, tu bổ đền thờ.

Còn tiếp...